जबडाको दुखाइ र टीएमजे विकार [Jaw Pain and TMJ Disorder]: लक्षण, उपचार र रोकथामका उपायहरू

# जबडाको दुखाइ र टीएमजे विकार [Jaw Pain and TMJ Disorder]: कारण, लक्षण, उपचार र रोकथाम

परिचय

जबडाको दुखाइ [Jaw pain] र टेम्पोरोमन्डिबुलर जोइन्ट (टीएमजे) विकार [Temporomandibular joint - TMJ disorder] एक सामान्य स्वास्थ्य समस्या हो जसले नेपालमा पनि धेरै मानिसहरूलाई असर गर्दछ। यो अवस्थाले जबडाको जोइन्ट र यसलाई नियन्त्रण गर्ने मांसपेशीहरूमा दुखाइ र असुविधा उत्पन्न गर्दछ। यसले चपाउन, बोल्न र मुख खोल्नमा कठिनाई ल्याउन सक्छ, जसले व्यक्तिको दैनिक जीवनमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ।

यस लेखमा, हामी जबडाको दुखाइ र टीएमजे विकारका कारणहरू, लक्षणहरू, उपलब्ध उपचार विधिहरू र रोकथामका उपायहरूका बारेमा विस्तृत जानकारी प्रदान गर्नेछौं। यो जानकारीले तपाईंलाई आफ्नो अवस्था बुझ्न र सही उपचार खोज्न मद्दत गर्नेछ। तपाईं एक्लै हुनुहुन्न; धेरै मानिसहरूले यस समस्याको सामना गर्छन् र प्रभावकारी उपचार सम्भव छ।

जबडाको दुखाइ र टीएमजे विकार के हो?

टेम्पोरोमन्डिबुलर जोइन्ट (टीएमजे) [Temporomandibular joint - TMJ] तपाईंको तल्लो जबडाको हड्डी (मन्डिबल) लाई तपाईंको खोपडी (टेम्पोरल हड्डी) सँग जोड्ने एउटा जोर्नी हो। यो शरीरको सबैभन्दा जटिल जोर्नीहरू मध्ये एक हो, जसले तपाईंलाई चपाउन, बोल्न र मुख खोल्न अनुमति दिन्छ। टीएमजे विकार [TMJ disorder] भनेको यस जोइन्ट र यसका मांसपेशीहरूमा हुने विभिन्न समस्याहरूको समूह हो, जसले दुखाइ, असुविधा र जबडाको कार्यमा सीमितता ल्याउँछ। यसमा जोर्नीको डिस्कको विस्थापन, जोर्नीको कार्टिलेजमा क्षति, वा जोर्नी वरिपरिको मांसपेशीहरूको तनाव समावेश हुन सक्छ।

नेपालमा, जबडाको दुखाइ र टीएमजे विकारको सही आँकडा उपलब्ध नभए पनि, तनाव, दाँत किट्ने बानी, र दन्त स्वास्थ्य सम्बन्धी जागरूकताको कमी जस्ता कारकहरूले यो समस्यालाई बढावा दिन सक्छन्। ग्रामीण क्षेत्रमा दन्त सेवाको पहुँच कम भएकोले, धेरै मानिसहरूले यस समस्याको सही निदान र उपचार पाउन नसक्ने सम्भावना हुन्छ। यस समस्यालाई बुझ्नु र समयमै समाधान खोज्नु महत्त्वपूर्ण छ।

⚠️ जबडाको दुखाइ र टीएमजे विकार [Jaw Pain and TMJ Disorder] का मुख्य लक्षणहरू यस प्रकार छन्:

• ⚠️ अचानक, तीव्र जबडा दुखाइ [Sudden, severe jaw pain]

• ⚠️ जबडा पूरै खोल्न नसक्नु [Inability to open jaw completely]

• ⚠️ जबडाको जोइन्टमा स्पष्ट विकृति [Obvious deformity in the jaw joint]

• ⚠️ जबडामा चोट लागेपछि गम्भीर दुखाइ [Severe pain after jaw injury]

• ⚠️ चपाउन वा निल्नमा अत्यधिक कठिनाई [Extreme difficulty chewing or swallowing]

• ⚠️ जबडाको एक भागमा सुन्निएको वा रातोपन [Swelling or redness in one part of the jaw]

• ⚠️ ज्वरोका साथ जबडाको दुखाइ [Jaw pain accompanied by fever]

• ⚠️ जबडाको दुखाइका साथै अनुहारको एक भागमा कमजोरी वा सुन्निएको [Jaw pain with weakness or numbness on one side of the face]

जटिलताहरू [Complications]

उपचार नगरिएको जबडाको दुखाइ र टीएमजे विकारले निम्न जटिलताहरू निम्त्याउन सक्छ:

• • दीर्घकालीन जबडा दुखाइ [Chronic jaw pain]

• • खाने र बोल्नमा स्थायी कठिनाई [Permanent difficulty eating and speaking]

• • दाँतको क्षति [Damage to teeth]

• • अनुहारको संरचनामा परिवर्तन [Changes in facial structure]

• • निद्रामा बाधा [Sleep disturbances]

• • डिप्रेसन र चिन्ता [Depression and anxiety]

• • कानको समस्या (जस्तै: टिनिटस, सुन्ने क्षमतामा कमी) [Ear problems (e.g., tinnitus, tinnitus, hearing loss)]

⚠️ कारण र जोखिम कारकहरू [Causes & Risk Factors]

जबडाको दुखाइ र टीएमजे विकार धेरै कारणहरूले हुन सक्छ। यहाँ मुख्य कारणहरू उल्लेख गरिएका छन्:

टीएमजे जोइन्टमा समस्या [TMJ Joint Problems]:

• • • जोइन्टको डिस्क विस्थापन वा क्षति [Displacement or damage to the joint's disc]

• • • जोर्नीको कार्टिलेजमा क्षति (गठिया) [Damage to joint cartilage (arthritis)]

• • • जोइन्टमा चोटपटक [Injury to the joint]

मांसपेशीको समस्या [Muscle Problems]:

• • • जबडाका मांसपेशीहरूको अत्यधिक प्रयोग [Overuse of jaw muscles]

• • • तनाव र चिन्ता (दाँत किट्ने बानी) [Stress and anxiety (teeth grinding habit)]

• • • दाँत किट्ने (ब्रुक्सिज्म) [Teeth grinding (bruxism)]

अन्य कारणहरू [Other Causes]:

• • • अनुहारमा चोटपटक [Facial injury]

• • • गलत दाँतको अलाइनमेन्ट [Improper bite (malocclusion)]

• • • आर्थराइटिसका प्रकारहरू [Types of arthritis]

नेपालमा जोखिम कारकहरू [Risk Factors in Nepal]:

• • तनाव र चिन्ता [Stress and anxiety]: नेपालमा बढ्दो शहरीकरण र जीवनशैलीका कारण तनाव बढ्दै गएको छ, जसले दाँत किट्ने बानीलाई बढावा दिन सक्छ।

• • दन्त स्वास्थ्य सेवामा पहुँचको कमी [Lack of access to dental healthcare]: ग्रामीण क्षेत्रमा दन्त चिकित्सकको कमीले टीएमजे समस्याको प्रारम्भिक निदान र उपचारमा ढिलाइ हुन सक्छ।

• • परम्परागत उपचारमा निर्भरता [Reliance on traditional remedies]: कतिपय अवस्थामा, जबडाको दुखाइका लागि वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित नभएका परम्परागत उपचारहरूमा निर्भरताले समस्यालाई झन् गम्भीर बनाउन सक्छ।

• • अपरिपक्व पोषण [Inadequate nutrition]: क्याल्सियम र भिटामिन डी जस्ता हड्डी र जोर्नीका लागि आवश्यक पोषक तत्वको कमीले हड्डीको स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ।

• • दन्त जागरूकताको कमी [Lack of dental awareness]: टीएमजे विकारका लक्षणहरू र यसको रोकथामका बारेमा जनचेतनाको कमीले मानिसहरूलाई समयमै उपचार खोज्नबाट रोक्न सक्छ।

🩺 निदान र परीक्षणहरू [Diagnosis & Tests]

जबडाको दुखाइ र टीएमजे विकारको निदान सामान्यतया शारीरिक परीक्षण, लक्षणहरूको मूल्याङ्कन र आवश्यक परेमा इमेजिंग परीक्षणहरू मार्फत गरिन्छ।

• • विस्तृत चिकित्सा इतिहास र लक्षणहरूको छलफल [Detailed medical history and discussion of symptoms]

• • जबडाको चाल, दुखाइ र आवाजको लागि शारीरिक परीक्षण [Physical examination of jaw movement, pain, and sounds]

• • दाँत र गिजाको जाँच [Examination of teeth and gums]

• • एक्स-रे [X-ray]: हड्डीको संरचना र जोर्नीमा हुने परिवर्तनहरू हेर्न।

• • कम्प्यूटेड टोमोग्राफी (सीटी स्क्यान) [Computed Tomography (CT scan)]: हड्डीको विस्तृत छविहरूका लागि।

• • म्याग्नेटिक रेजोनन्स इमेजिंग (एमआरआई) [Magnetic Resonance Imaging (MRI)]: जोर्नीको डिस्क र नरम तन्तुहरूको विस्तृत छविका लागि।

• • आर्थ्रोस्कोपी [Arthroscopy]: टीएमजे जोर्नीको भित्री भाग हेर्न र निदान गर्न।

• • रक्त परीक्षण [Blood tests]: यदि गठिया जस्ता प्रणालीगत रोगको शंका छ भने।

सही निदानले उपयुक्त उपचार योजना बनाउन मद्दत गर्दछ, त्यसैले कुनै पनि लक्षण देखिएमा चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। चिन्ता नलिनुहोस्, सही निदानले उपचारको पहिलो कदम हो।

💊 उपचार [Treatment]

जबडाको दुखाइ र टीएमजे विकारको उपचार कारण र लक्षणहरूको गम्भीरतामा निर्भर गर्दछ। उपचारको मुख्य लक्ष्य दुखाइ कम गर्ने, जबडाको कार्य सुधार गर्ने र जोइन्टको थप क्षतिलाई रोक्ने हो।

घरमै गरिने हेरचाह र जीवनशैली परिवर्तन [Home Care and Lifestyle Changes]:

दुखाइ कम गर्नका लागि नरम खाना खाने, जबडालाई आराम दिने, तातो वा चिसो सेक गर्ने, र तनाव कम गर्नका लागि व्यायाम गर्ने जस्ता उपायहरू अपनाउन सकिन्छ। दाँत किट्ने वा कटकट्याउने बानी भएमा सचेत भएर रोक्ने प्रयास गर्नुहोस्।

औषधि उपचार [Medication]:

दुखाइ र सूजन कम गर्नका लागि नन-स्टेरोइडल एन्टी-इन्फ्लेमेटरी ड्रग्स (एनएसएआईडीएस) [Non-steroidal anti-inflammatory drugs - NSAIDs] जस्तै आइबुप्रोफेन [ibuprofen] वा नेप्रोक्सेन [naproxen] प्रयोग गर्न सकिन्छ। मांसपेशी आराम दिने औषधिहरू [Muscle relaxants] र एन्टी-डिप्रेसेन्टहरू [Antidepressants] पनि तनाव र निद्रामा सुधारका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ। नेपालमा यी औषधिहरू चिकित्सकको सल्लाहमा मात्र उपलब्ध हुन्छन्।

शारीरिक थेरापी र व्यायाम [Physical Therapy and Exercises]:

भौतिक चिकित्सकले जबडाका मांसपेशीहरूलाई बलियो बनाउन, लचिलोपन बढाउन र दुखाइ कम गर्नका लागि विशेष व्यायाम सिकाउन सक्छन्। यसमा स्ट्रेचिङ [stretching], मसाज [massage] र मुद्रा सुधार [posture correction] समावेश हुन सक्छ। नेपालका धेरै अस्पताल र क्लिनिकहरूमा भौतिक थेरापी सेवा उपलब्ध छ।

स्प्लिन्ट वा नाइटगार्ड [Splint or Nightguard]:

दन्त चिकित्सकले मुखमा लगाउने स्प्लिन्ट [splint] वा नाइटगार्ड [nightguard] बनाउन सक्छन्। यसले दाँत किट्ने वा कटकट्याउने बानी भएका व्यक्तिहरूका लागि दाँत र जबडाको जोइन्टमा दबाब कम गर्न मद्दत गर्छ। यसको प्रयोगले मांसपेशीको तनाव घटाउन र जोइन्टलाई सही स्थितिमा राख्न सहयोग गर्छ।

अन्य उपचार विकल्पहरू [Other Treatment Options]:

गम्भीर अवस्थामा, कोर्टिकोस्टेरोइड इन्जेक्सन [corticosteroid injections], बोटुलिनम टक्सिन (बोटक्स) इन्जेक्सन [botulinum toxin (Botox) injections] वा शल्यक्रिया [surgery] को आवश्यकता पर्न सक्छ। शल्यक्रिया सामान्यतया अन्य सबै उपचार विधिहरू असफल भएपछि मात्र विचार गरिन्छ। नेपालका विशेषज्ञ दन्त चिकित्सक वा मुख र जबडाका शल्यचिकित्सकहरूले यी उपचारहरू प्रदान गर्न सक्छन्।

🌱 आहार र जीवनशैली [Diet & Lifestyle]

जबडाको दुखाइ र टीएमजे विकार हुँदा, जबडामा कम दबाब पर्ने नरम र पौष्टिक आहारले दुखाइ कम गर्न र निको हुन मद्दत गर्दछ।

• • नरम र मसिनो खानेकुरा [Soft and mashed foods]: दलिया, खिचडी, दही, सुप, मसिनो पारेको तरकारी।

• • प्रोटिन युक्त खानेकुरा [Protein-rich foods]: उमालेको अण्डा, नरम माछा, दालको झोल।

• • प्रशस्त पानी पिउने [Drink plenty of water]: शरीरलाई हाइड्रेटेड राख्न।

• • फलफूलको जुस वा स्मूदी [Fruit juices or smoothies]: भिटामिन र खनिजका लागि।

• • पाकेका फलफूल [Ripe fruits]: केरा, स्याउ (मसिनो पारेर)।

• • कम चिनी र प्रशोधित खानेकुरा [Low sugar and processed foods]: सूजन कम गर्न।

• • चपाउनु नपर्ने खानेकुरा [Foods that don't require chewing]: जस्तै, आइसक्रिम (थोरै मात्रामा)।

कडा, चपाउनुपर्ने, वा टाँसिने खानेकुराहरूबाट बच्नुहोस्, किनकि यसले जबडामा थप दबाब दिन सक्छ र दुखाइ बढाउन सक्छ। सन्तुलित आहारले तपाईंको रिकभरीमा ठूलो भूमिका खेल्छ।

🔍 रोकथामका उपायहरू [Prevention]

जबडाको दुखाइ र टीएमजे विकारको रोकथामका लागि निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:

तनाव व्यवस्थापन [Stress Management]:

तनावले दाँत किट्ने र जबडाका मांसपेशीहरूलाई कस्ने बानीलाई बढावा दिन्छ। योग, ध्यान, गहिरो सास फेर्ने अभ्यास र पर्याप्त निद्राले तनाव कम गर्न मद्दत गर्दछ। नेपालमा तनाव व्यवस्थापनका लागि विभिन्न कार्यक्रमहरू उपलब्ध छन्।

जबडाको उचित प्रयोग [Proper Jaw Usage]:

धेरै कडा वा ठूलो खानेकुरा चपाउनबाट बच्नुहोस्। च्युइङगम [chewing gum] धेरै चपाउने बानी छोड्नुहोस्। मुख धेरै ठूलो गरेर हाछ्युँ गर्नु वा हाई गर्नुबाट बच्नुहोस्।

नियमित दन्त परीक्षण [Regular Dental Check-ups]:

नियमित रूपमा दन्त चिकित्सकसँग जाँच गराउँदा दाँत किट्ने बानी, गलत बाइट [malocclusion] वा अन्य दन्त समस्याहरू प्रारम्भिक चरणमा पत्ता लाग्न सक्छ, जसले टीएमजे विकारको जोखिम कम गर्छ। नेपालमा दन्त चिकित्सकको संख्या बढ्दै गएको छ।

सही आसन [Correct Posture]:

गर्दन र काँधको सही आसनले जबडामा पर्ने दबाब कम गर्न मद्दत गर्छ। कम्प्युटरमा काम गर्दा वा मोबाइल चलाउँदा सही आसनमा बस्ने बानी बसाल्नुहोस्।

🚨 कहिले डाक्टरलाई देखाउने? [When to See a Doctor]

यदि तपाईंलाई निम्न लक्षणहरू छन् भने, तुरुन्तै चिकित्सक वा दन्त चिकित्सकसँग परामर्श गर्नुहोस्:

• 🚨 जबडामा तीव्र वा लगातार दुखाइ [Severe or persistent jaw pain]

• 🚨 मुख खोल्न वा बन्द गर्नमा अत्यधिक कठिनाई [Extreme difficulty opening or closing mouth]

• 🚨 जबडा पूरै लक हुनु [Jaw completely locked]

• 🚨 चपाउन वा निल्नमा गम्भीर समस्या [Severe problems chewing or swallowing]

• 🚨 अनुहारको एक भागमा सुन्निएको वा रातोपन [Swelling or redness on one side of the face]

• 🚨 जबडामा चोटपटक लागेपछि गम्भीर दुखाइ [Severe pain after jaw injury]

• 🚨 ज्वरो, थकान वा शरीर दुखाइका साथ जबडाको दुखाइ [Jaw pain with fever, fatigue or body aches]

• 🚨 जबडाको दुखाइका साथ अनुहारमा कमजोरी वा सुन्निएको [Jaw pain with facial weakness or numbness]

टीएमजे विकारका लक्षणहरूले तपाईंको दैनिक जीवनमा बाधा पुर्याइरहेका छन् भने, ढिलाइ नगरी स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श लिनुहोस्। प्रारम्भिक निदान र उपचारले दीर्घकालीन जटिलताहरूबाट बच्न मद्दत गर्दछ, विशेष गरी यदि तपाईं बालबालिका वा वृद्धवृद्धा हुनुहुन्छ भने। तपाईंको स्वास्थ्य प्राथमिकता हो, त्यसैले आवश्यक परेमा सहयोग खोज्न नहिचकिचाउनुहोस्।

निष्कर्ष [Conclusion]

जबडाको दुखाइ र टीएमजे विकार एक पीडादायी अवस्था हो जसले व्यक्तिको जीवनको गुणस्तरमा ठूलो असर पार्न सक्छ। यो समस्या सामान्यतया जबडाको जोइन्ट, मांसपेशी वा दुवैमा हुने गडबडीका कारण हुन्छ। नेपालमा पनि तनाव, दन्त स्वास्थ्य जागरूकताको कमी र दन्त सेवामा पहुँचको समस्याले यसको जोखिम बढाउन सक्छ।

यद्यपि, सही निदान, घरमै गरिने हेरचाह, औषधि, शारीरिक थेरापी र जीवनशैली परिवर्तनहरू मार्फत यसको प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। यदि तपाईंले जबडाको दुखाइ वा टीएमजे विकारका लक्षणहरू अनुभव गरिरहनुभएको छ भने, तुरुन्तै दन्त चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्नुहोस्। समयमै उपचारले दीर्घकालीन समस्याहरूबाट बच्न र स्वस्थ जीवनशैली कायम राख्न मद्दत गर्दछ। साना सुधारहरूले पनि ठूलो फरक पार्न सक्छ।

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू [FAQs]

प्रश्न: टीएमजे विकार [TMJ disorder] भनेको के हो?

उत्तर: टीएमजे विकार भनेको टेम्पोरोमन्डिबुलर जोइन्ट [temporomandibular joint - TMJ] र यसका मांसपेशीहरूमा हुने विभिन्न समस्याहरूको समूह हो, जसले दुखाइ, असुविधा र जबडाको कार्यमा सीमितता ल्याउँछ।

प्रश्न: टीएमजे विकारका मुख्य लक्षणहरू के-के हुन्?

उत्तर: मुख्य लक्षणहरूमा जबडा वा कानको वरिपरि दुखाइ, मुख खोल्न वा बन्द गर्न गाह्रो हुनु, चपाउँदा दुखाइ, जबडा लक हुनु वा अड्किनु, र टाउको दुखाइ समावेश छन्।

प्रश्न: दाँत किट्ने बानी [Teeth grinding] र टीएमजे विकारबीच के सम्बन्ध छ?

उत्तर: दाँत किट्ने (ब्रुक्सिज्म) [bruxism] टीएमजे विकारको एक सामान्य कारण हो। यसले जबडाका मांसपेशीहरूमा अत्यधिक दबाब दिन्छ र जोइन्टलाई क्षति पुर्याउन सक्छ।

प्रश्न: टीएमजे विकारको उपचार कसरी गरिन्छ?

उत्तर: उपचारमा घरमै गरिने हेरचाह, दुखाइ निवारक औषधिहरू, शारीरिक थेरापी, स्प्लिन्ट वा नाइटगार्ड [nightguard] को प्रयोग, र गम्भीर अवस्थामा इन्जेक्सन वा शल्यक्रिया समावेश हुन सक्छ।

प्रश्न: के म टीएमजे विकारबाट पूर्ण रूपमा निको हुन सक्छु?

उत्तर: धेरैजसो मानिसहरूले उचित उपचार र जीवनशैली परिवर्तनहरू मार्फत टीएमजे विकारबाट पूर्ण राहत पाउँछन्। यद्यपि, केही अवस्थामा दीर्घकालीन व्यवस्थापन आवश्यक हुन सक्छ।

प्रश्न: टीएमजे दुखाइ भएमा कस्तो खानेकुरा खानुपर्छ?

उत्तर: नरम र मसिनो खानेकुरा जस्तै दलिया, खिचडी, सुप, दही र पाकेका फलफूल खानुपर्छ। कडा, चपाउनुपर्ने वा टाँसिने खानेकुराबाट बच्नुहोस्।

प्रश्न: टीएमजे विकारबाट कसरी बच्ने?

उत्तर: तनाव व्यवस्थापन, जबडाको उचित प्रयोग, नियमित दन्त परीक्षण, र सही आसन कायम राखेर टीएमजे विकारबाट बच्न सकिन्छ।

प्रश्न: टीएमजे विकारका लागि कुन विशेषज्ञलाई देखाउने?

उत्तर: टीएमजे विकारका लागि दन्त चिकित्सक [dentist], मुख र जबडाका शल्यचिकित्सक [oral and maxillofacial surgeon], वा भौतिक चिकित्सक [physical therapist] सँग परामर्श गर्न सकिन्छ। कहिलेकाहीँ दुखाइ व्यवस्थापन विशेषज्ञ [pain management specialist] को पनि आवश्यकता पर्न सक्छ।

प्रश्न: के टीएमजे विकार आफैं निको हुन सक्छ?

उत्तर: केही हल्का टीएमजे विकारका लक्षणहरू घरमै गरिने हेरचाह र जीवनशैली परिवर्तनहरू मार्फत आफैं निको हुन सक्छन्। तर, यदि लक्षणहरू गम्भीर छन् वा लामो समयसम्म रहन्छन् भने, चिकित्सकको सल्लाह लिनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

सन्दर्भहरू [Sources]

• • National Institute of Dental and Craniofacial Research (NIDCR): TMJ Disorders (2023) ↗

• • Mayo Clinic: TMJ disorders (2023) ↗

• • American Association of Oral and Maxillofacial Surgeons (AAOMS): TMJ Disorders (2022) ↗

• • World Health Organization (WHO): Oral Health (2023) ↗

• • Nepal Ministry of Health and Population: National Oral Health Policy (Year) ↗

बाह्य लिङ्कहरू तिनीहरूको सम्बन्धित संस्थाहरूको स्वामित्वमा छन्।

⚠️ चिकित्सा अस्वीकरण [Medical Disclaimer]

यो लेख केवल शैक्षिक उद्देश्य [Educational Purpose] को लागि हो र व्यक्तिगत चिकित्सा सल्लाह [Medical Advice] को विकल्प होइन। कुनै स्वास्थ्य समस्याको लागि सधैं योग्य डाक्टर [Qualified Doctor] सँग सल्लाह लिनुहोस्। यदि तपाईंलाई आकस्मिक स्वास्थ्य समस्या [Medical Emergency] छ भने, तुरुन्त नजिकको अस्पताल [Hospital] मा जानुहोस् वा १०२ (एम्बुलेन्स) मा फोन गर्नुहोस्।