भोक नलाग्नु [Loss of Appetite]: चिन्नुपर्ने लक्षण, उपचार र बच्ने उपायहरू

# भोक नलाग्नु [Loss of Appetite]: कारण, लक्षण, उपचार र रोकथाम

परिचय

भोक नलाग्नु [Loss of appetite] भनेको खाना खान मन नलाग्ने वा भोकको कमी महसुस हुने अवस्था हो। यो आफैंमा कुनै रोग नभई अन्य शारीरिक वा मानसिक स्वास्थ्य समस्याको लक्षण हुन सक्छ। कहिलेकाहीँ यो सामान्य र छोटो अवधिको हुन सक्छ भने, कहिलेकाहीँ यसले गम्भीर अन्तर्निहित समस्याको संकेत पनि दिन सक्छ। विशेष गरी नेपालमा, कुपोषणको उच्च दरका कारण, भोक नलाग्नु जस्ता लक्षणहरूलाई गम्भीरतापूर्वक लिनु महत्त्वपूर्ण छ।

यस लेखले भोक नलाग्नुका विभिन्न कारणहरू, यसका लक्षणहरू, कहिले डाक्टरको सल्लाह लिनुपर्छ, यसको उपचार कसरी गरिन्छ र यसबाट बच्न के गर्न सकिन्छ भन्ने बारे विस्तृत जानकारी प्रदान गर्दछ। तपाईंले आफ्नो वा आफ्नो परिवारका सदस्यहरूमा यस्तो समस्या देखेमा सही जानकारी र समयमै उपचारका लागि यो लेख सहयोगी हुनेछ। तपाईं एक्लै हुनुहुन्न, धेरै मानिसहरूले यस्तो अनुभव गर्छन्।

भोक नलाग्नु के हो?

भोक नलाग्नु [Anorexia] वा भोकको कमी [Loss of appetite] भनेको खाना खाने इच्छामा कमी आउनु हो। हाम्रो शरीरमा भोकको भावनालाई नियन्त्रण गर्ने जटिल प्रणाली हुन्छ, जसमा मस्तिष्कको हाइपोथालामस [hypothalamus] र विभिन्न हार्मोनहरू [hormones] (जस्तै लेप्टिन [leptin], घ्रेलिन [ghrelin]) को भूमिका हुन्छ। जब यी प्रणालीहरूमा कुनै गडबडी हुन्छ वा शरीरमा कुनै रोग वा संक्रमण हुन्छ, तब भोक कम हुन सक्छ। यसले शरीरलाई आवश्यक पर्ने ऊर्जा र पोषक तत्वहरू प्राप्त गर्नबाट रोक्छ, जसले गर्दा कमजोरी, तौल घट्ने र अन्य स्वास्थ्य समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ।

नेपालमा, सरुवा रोगहरू [infectious diseases] जस्तै झाडापखाला [diarrhea], निमोनिया [pneumonia] र क्षयरोग [tuberculosis] को उच्च प्रकोपका कारण भोक नलाग्नु एक सामान्य लक्षण हो। ग्रामीण क्षेत्रहरूमा स्वच्छ खानेपानी र सरसफाइको कमीले गर्दा हुने संक्रमणहरूले बालबालिका र वयस्क दुवैमा भोकको कमी ल्याउन सक्छ। यसका साथै, गरिबी र खाद्य असुरक्षा [food insecurity] ले पनि भोक नलाग्ने समस्यालाई बढावा दिन सक्छ, किनभने पौष्टिक खानाको अभावले शरीरलाई कमजोर बनाउँछ र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता घटाउँछ। चिन्ता नलिनुहोस्, सही जानकारी र समयमै हेरचाहले ठूलो फरक पार्न सक्छ।

🚨 लक्षणहरू [Symptoms]

भोक नलाग्नु का मुख्य लक्षणहरू यस प्रकार छन्:

• • खाना खान मन नलाग्नु [Lack of desire to eat]

• • छिट्टै अघाएको महसुस हुनु [Early satiety]

• • तौल घट्नु [Unintentional weight loss]

• • कमजोरी र थकान [Weakness and fatigue]

• • ऊर्जाको कमी [Lack of energy]

• • वाकवाकी [Nausea]

• • बान्ता [Vomiting]

• • पेट फुल्नु [Abdominal bloating]

• • कब्जियत वा झाडापखाला [Constipation or diarrhea]

• • कपाल झर्नु [Hair loss]

• • छाला सुख्खा हुनु [Dry skin]

• • मांसपेशी कमजोर हुनु [Muscle weakness]

भोक नलाग्ने समस्या विशेष गरी बालबालिका, वृद्धवृद्धा, गर्भवती महिला र दीर्घकालीन रोग भएका व्यक्तिहरूमा बढी गम्भीर हुन सक्छ।

⚠️ भोक नलाग्नु [Loss of Appetite] का मुख्य लक्षणहरू यस प्रकार छन्:

• ⚠️ अचानक र अत्यधिक तौल घट्नु [Sudden and significant weight loss]

• ⚠️ लगातार वाकवाकी र बान्ता [Persistent nausea and vomiting]

• ⚠️ उच्च ज्वरो [High fever]

• ⚠️ छाती दुख्नु [Chest pain]

• ⚠️ पेटमा असहनीय दुखाइ [Severe abdominal pain]

• ⚠️ पहेंलो छाला वा आँखा [Yellow skin or eyes (jaundice)]

• ⚠️ दिशामा रगत देखिनु [Blood in stool]

• ⚠️ सास फेर्न गाह्रो हुनु [Difficulty breathing]

जटिलताहरू [Complications]

लामो समयसम्म भोक नलाग्दा विभिन्न जटिलताहरू [complications] देखा पर्न सक्छन्, जसमा निम्न प्रमुख छन्:

• • कुपोषण [Malnutrition]

• • कमजोरी र थकान [Severe weakness and fatigue]

• • रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतामा कमी [Weakened immune system]

• • मांसपेशीको क्षति [Muscle wasting]

• • शरीरमा पोषक तत्वको कमी [Nutrient deficiencies]

• • रक्तअल्पता [Anemia]

• • बालबालिकामा विकासमा ढिलाइ [Developmental delays in children]

⚠️ कारण र जोखिम कारकहरू [Causes & Risk Factors]

भोक नलाग्नु धेरै कारणहरूले हुन सक्छ। यहाँ मुख्य कारणहरू उल्लेख गरिएका छन्:

चिकित्सा अवस्था [Medical Conditions]:

• • • संक्रमणहरू [Infections]: फ्लू [flu], सामान्य रुघाखोकी [common cold], क्षयरोग [tuberculosis], हेपाटाइटिस [hepatitis], एचआईभी [HIV], झाडापखाला [diarrhea], निमोनिया [pneumonia]

• • • पाचन प्रणालीका समस्याहरू [Digestive issues]: ग्यास्ट्राइटिस [gastritis], अल्सर [ulcers], इरिटेबल बाउल सिन्ड्रोम [IBS], क्रोहन रोग [Crohn's disease]

• • • दीर्घकालीन रोगहरू [Chronic diseases]: क्यान्सर [cancer], मृगौला रोग [kidney disease], कलेजो रोग [liver disease], मुटु रोग [heart disease], मधुमेह [diabetes]

• • • हार्मोनल असन्तुलन [Hormonal imbalances]: थाइरोइड समस्या [thyroid problems], एडिसन रोग [Addison's disease]

• • • अन्य रोगहरू: माइग्रेन [migraine], डिप्रेसन [depression], चिन्ता [anxiety], खाने विकारहरू [eating disorders like anorexia nervosa]

औषधि तथा उपचार [Medications and Treatments]:

• • • केही औषधिहरूका साइड इफेक्ट [Side effects of certain medications]: एन्टिबायोटिक्स [antibiotics], दुखाइ कम गर्ने औषधि [painkillers], केमोथेरापी [chemotherapy]

• • • विकिरण थेरापी [Radiation therapy]

• • • शल्यक्रिया [Surgery] पछि

जीवनशैली र मानसिक कारणहरू [Lifestyle and Psychological Factors]:

• • • तनाव [Stress] र चिन्ता [Anxiety]

• • • डिप्रेसन [Depression]

• • • बुढेसकाल [Aging]: स्वाद र गन्धको क्षमतामा कमी

• • • अत्यधिक मद्यपान [Excessive alcohol consumption]

• • • लागूपदार्थको प्रयोग [Drug abuse]

नेपालमा जोखिम कारकहरू [Risk Factors in Nepal]:

• • सरुवा रोगको उच्च प्रकोप [High prevalence of infectious diseases]: झाडापखाला, क्षयरोग, टाइफाइड जस्ता रोगहरू नेपालमा सामान्य छन् र यिनले भोक कम गराउँछन्।

• • स्वच्छ खानेपानी र सरसफाइको कमी [Lack of safe drinking water and sanitation]: यसले पानीजन्य रोगहरू बढाउँछ, जसले भोक घटाउन सक्छ।

• • कुपोषण [Malnutrition]: विशेष गरी बालबालिकामा कुपोषणले भोक नलाग्ने समस्यालाई अझ बढाउँछ।

• • खाद्य असुरक्षा [Food insecurity]: पौष्टिक खानाको अभावले शरीर कमजोर भई भोक कम हुन सक्छ।

• • स्वास्थ्य सेवामा पहुँचको कमी [Limited access to healthcare]: समयमै रोगको पहिचान र उपचार नहुँदा भोक नलाग्ने समस्या जटिल बन्न सक्छ।

🩺 निदान र परीक्षणहरू [Diagnosis & Tests]

भोक नलाग्नुको सही कारण पत्ता लगाउन डाक्टरले शारीरिक परीक्षण [physical examination] र केही जाँचहरू [tests] गर्न सक्छन्। निदान [diagnosis] अन्तर्निहित कारणमा निर्भर गर्दछ।

• • विस्तृत स्वास्थ्य इतिहास [Detailed medical history]: भोक कहिलेदेखि कम भयो, अन्य लक्षणहरू, औषधिहरूको प्रयोग आदिबारे जानकारी लिइन्छ।

• • शारीरिक परीक्षण [Physical examination]: शरीरको सामान्य अवस्था, तौल, पेटको परीक्षण गरिन्छ।

• • रगत परीक्षण [Blood tests]: पूर्ण रक्त गणना [complete blood count], कलेजो र मृगौला कार्य परीक्षण [liver and kidney function tests], थाइरोइड कार्य परीक्षण [thyroid function tests], पोषक तत्वको स्तर [nutrient levels] (जस्तै भिटामिन B12, आइरन [iron])।

• • दिसा परीक्षण [Stool test]: परजीवी [parasites] वा संक्रमण पत्ता लगाउन।

• • पिसाब परीक्षण [Urine test]: संक्रमण वा अन्य समस्या पत्ता लगाउन।

• • इमेजिंग परीक्षण [Imaging tests]: अल्ट्रासाउन्ड [ultrasound], एक्स-रे [X-ray], सीटी स्क्यान [CT scan] वा एमआरआई [MRI] पेट वा अन्य अंगहरूमा समस्या भएमा।

• • एन्डोस्कोपी [Endoscopy] वा कोलोनोस्कोपी [Colonoscopy]: पाचन प्रणालीको भित्री भाग हेर्न आवश्यक परेमा।

सही निदानले भोक नलाग्नुको मूल कारण पत्ता लगाउन मद्दत गर्छ, जसले गर्दा प्रभावकारी उपचार सम्भव हुन्छ।

💊 उपचार [Treatment]

भोक नलाग्नुको उपचार यसको अन्तर्निहित कारणमा निर्भर गर्दछ। मुख्य उद्देश्य मूल कारणको उपचार गर्नु र बिरामीलाई पर्याप्त पोषण प्रदान गर्नु हो।

अन्तर्निहित कारणको उपचार [Treating the Underlying Cause]:

यदि भोक नलाग्नुको कारण कुनै संक्रमण, दीर्घकालीन रोग वा अन्य चिकित्सा अवस्था हो भने, पहिले त्यो रोगको उपचार गरिन्छ। उदाहरणका लागि, यदि क्षयरोगको कारण भोक कम भएको हो भने, क्षयरोगको औषधि [anti-TB medication] दिइन्छ। यदि डिप्रेसन वा चिन्ताका कारण हो भने, मनोचिकित्सकको सल्लाह र उपचार [psychiatric consultation and treatment] आवश्यक पर्न सक्छ।

पौष्टिक समर्थन [Nutritional Support]:

बिरामीलाई पर्याप्त क्यालोरी [calories] र पोषक तत्वहरू [nutrients] प्राप्त भइरहेको सुनिश्चित गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यसका लागि सानो मात्रामा, तर बारम्बार खाना [small, frequent meals] खान सल्लाह दिइन्छ। उच्च क्यालोरी र प्रोटिनयुक्त खानाहरू [high-calorie, protein-rich foods] समावेश गर्नुपर्छ। तरल पदार्थको सेवन पनि पर्याप्त हुनुपर्छ।

भोक बढाउने औषधि [Appetite Stimulants]:

केही अवस्थामा, डाक्टरले भोक बढाउन मद्दत गर्ने औषधिहरू [appetite-stimulating medications] जस्तै मेगेस्ट्रोल एसीटेट [megestrol acetate] वा ड्रोनबिनोल [dronabinol] सिफारिस गर्न सक्छन्, विशेष गरी क्यान्सर वा एचआईभी/एड्स [HIV/AIDS] जस्ता रोगहरूमा। तर, यी औषधिहरू चिकित्सकको सल्लाहमा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।

जीवनशैलीमा परिवर्तन [Lifestyle Modifications]:

नियमित शारीरिक गतिविधि [regular physical activity], पर्याप्त निद्रा [adequate sleep] र तनाव व्यवस्थापन [stress management] ले भोक सुधार गर्न मद्दत गर्न सक्छ। खानाको समयलाई रमाइलो बनाउन परिवारसँग बसेर खाना खाने वा मनपर्ने खाना बनाउने जस्ता उपायहरू अपनाउन सकिन्छ।

नसाबाट पोषण [Intravenous (IV) Nutrition] वा ट्यूब फिडिंग [Tube Feeding]:

गम्भीर कुपोषण [severe malnutrition] वा खाना खान नसक्ने अवस्थामा, बिरामीलाई नसाबाट पोषण [parenteral nutrition] वा नाकबाट पेटमा नली हालेर खाना खुवाउने [nasogastric tube feeding] जस्ता विशेष उपचार आवश्यक पर्न सक्छ। यो अस्पतालमा मात्र गरिने उपचार हो।

🌱 आहार र जीवनशैली [Diet & Lifestyle]

भोक नलागेको बेला पनि शरीरलाई आवश्यक पोषण प्रदान गर्न निम्न आहार सल्लाहहरू पालना गर्न सकिन्छ:

• • सानो र बारम्बार खाना खानुहोस् [Eat small, frequent meals].

• • उच्च क्यालोरी र प्रोटिनयुक्त खानाहरू समावेश गर्नुहोस् [Include high-calorie and protein-rich foods]: जस्तै अण्डा, दाल, मासु, दही, चीज।

• • तरल पदार्थमा ध्यान दिनुहोस् [Focus on liquids]: सुप [soup], जुस [juice], दूध [milk], दही [yogurt] जस्ता पौष्टिक तरल पदार्थ पिउनुहोस्।

• • मनपर्ने र सजिलै पच्ने खानाहरू छान्नुहोस् [Choose favorite and easily digestible foods].

• • खानामा मसला र स्वाद बढाउनुहोस् [Enhance flavor with spices and herbs] (यदि स्वास्थ्यले अनुमति दिन्छ भने)।

• • खानाको समयलाई रमाइलो बनाउनुहोस् [Make meal times pleasant]: परिवार वा साथीहरूसँग बसेर खाना खाने प्रयास गर्नुहोस्।

पर्याप्त पोषणले शरीरलाई रोगसँग लड्न र छिटो निको हुन मद्दत गर्छ। साना सुधारहरूले पनि ठूलो फरक पार्न सक्छन्।

🔍 रोकथामका उपायहरू [Prevention]

भोक नलाग्ने समस्यालाई पूर्ण रूपमा रोक्न नसके पनि, केही उपायहरू अपनाएर यसको जोखिम कम गर्न सकिन्छ।

स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनुहोस् [Adopt a Healthy Lifestyle]:

नियमित सन्तुलित आहार [balanced diet] खानुहोस्, पर्याप्त निद्रा [adequate sleep] लिनुहोस् र तनाव व्यवस्थापन [stress management] गर्नुहोस्। नियमित शारीरिक व्यायाम [regular physical exercise] ले पनि भोक बढाउन मद्दत गर्छ।

सरसफाइमा ध्यान दिनुहोस् [Practice Good Hygiene]:

नियमित रूपमा हात धुनुहोस् [wash hands regularly], सफा पानी पिउनुहोस् [drink safe water] र खानेकुराको सरसफाइमा ध्यान दिनुहोस्। यसले संक्रमणजन्य रोगहरूबाट बच्न मद्दत गर्छ, जुन भोक नलाग्नुको एक प्रमुख कारण हो।

नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुहोस् [Undergo Regular Health Check-ups]:

नियमित स्वास्थ्य परीक्षणले अन्तर्निहित रोगहरूलाई समयमै पत्ता लगाउन र उपचार गर्न मद्दत गर्छ, जसले भोक नलाग्ने समस्यालाई रोकथाम गर्न सक्छ।

मानसिक स्वास्थ्यको ख्याल राख्नुहोस् [Care for Mental Health]:

तनाव, चिन्ता र डिप्रेसनले भोकमा असर पार्न सक्छ। मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूका लागि आवश्यक परेमा मनोचिकित्सक वा परामर्शदाताको सहयोग लिनुहोस्।

🚨 कहिले डाक्टरलाई देखाउने? [When to See a Doctor]

यदि तपाईंलाई निम्न लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्तै डाक्टरलाई देखाउनुहोस्:

• 🚨 🚨 दुई हप्ताभन्दा बढी समयसम्म भोक नलागेको खण्डमा [Loss of appetite for more than two weeks]

• 🚨 🚨 अचानक र धेरै तौल घटेमा [Sudden and significant weight loss]

• 🚨 🚨 लगातार वाकवाकी, बान्ता वा झाडापखाला भएमा [Persistent nausea, vomiting, or diarrhea]

• 🚨 🚨 असहनीय पेट दुखाइ वा छाती दुखाइ भएमा [Severe abdominal or chest pain]

• 🚨 🚨 उच्च ज्वरो आएमा [High fever]

• 🚨 🚨 निल्न गाह्रो भएमा [Difficulty swallowing]

• 🚨 🚨 दिशामा रगत देखिएमा वा कालो दिशा आएमा [Blood in stool or black tarry stools]

• 🚨 🚨 आँखा वा छाला पहेंलो भएमा [Yellowing of eyes or skin (jaundice)]

विशेष गरी बालबालिका र वृद्धवृद्धामा भोक नलाग्ने समस्यालाई कहिल्यै बेवास्ता गर्नु हुँदैन। समयमै डाक्टरको सल्लाह र उपचारले गम्भीर जटिलताहरूबाट बच्न सकिन्छ। आफ्नो स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनुहोस्।

निष्कर्ष [Conclusion]

भोक नलाग्नु [Loss of appetite] धेरै सामान्य लक्षण हो जुन विभिन्न कारणले हुन सक्छ, सामान्य रुघाखोकीदेखि लिएर गम्भीर दीर्घकालीन रोगहरू सम्म। नेपालमा, सरुवा रोग र कुपोषणको उच्च दरका कारण यो समस्या झन् महत्त्वपूर्ण हुन्छ। समयमै यसको कारण पत्ता लगाई उपचार गर्नु आवश्यक छ, ताकि कुपोषण र अन्य जटिलताहरूबाट बच्न सकियोस्।

यदि तपाईं वा तपाईंको परिवारको कुनै सदस्यले लामो समयसम्म भोकको कमी महसुस गरिरहेको छ भने, यसलाई बेवास्ता नगर्नुहोस्। सन्तुलित आहार, सरसफाइ र स्वस्थ जीवनशैली अपनाएर धेरै समस्याहरूबाट बच्न सकिन्छ। तर, यदि लक्षणहरू गम्भीर छन् वा सुधार भएन भने, ढिला नगरी स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनुहोस्। तपाईंको स्वास्थ्य नै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हो। चिन्ता नलिनुहोस्, सही कदम चाल्दा अवस्था सुध्रिन्छ।

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू [FAQs]

प्रश्न: भोक नलाग्नु [Loss of appetite] कहिले गम्भीर हुन्छ?

उत्तर: यदि भोक नलाग्ने समस्या दुई हप्ताभन्दा बढी समयसम्म रहिरहन्छ, अचानक तौल घट्छ, वाकवाकी, बान्ता, ज्वरो, पेट दुखाइ जस्ता अन्य गम्भीर लक्षणहरू सँगै देखिन्छन् भने यो गम्भीर हुन सक्छ र तुरुन्तै डाक्टरलाई देखाउनुपर्छ।

प्रश्न: गर्भवती महिलालाई भोक नलाग्नु सामान्य हो?

उत्तर: गर्भावस्थाको सुरुका महिनाहरूमा वाकवाकी र बान्ता [morning sickness] का कारण भोक कम हुनु सामान्य हुन सक्छ। तर, यदि यो समस्या लामो समयसम्म रहिरहन्छ र तौलमा कमी आउँछ भने, गर्भवती महिलाले डाक्टरको सल्लाह लिनुपर्छ, किनकि यसले शिशुको विकासमा असर पार्न सक्छ।

प्रश्न: बालबालिकालाई भोक नलागेमा के गर्ने?

उत्तर: बालबालिकालाई भोक नलाग्नु सामान्य होइन। यदि बच्चालाई लामो समयसम्म भोक लाग्दैन, तौल घट्छ वा अन्य रोगका लक्षणहरू देखिन्छन् भने तुरुन्तै बाल रोग विशेषज्ञ [pediatrician] लाई देखाउनुपर्छ। यसले कुपोषण [malnutrition] वा अन्य अन्तर्निहित समस्याको संकेत हुन सक्छ।

प्रश्न: के तनावले भोक कम गर्न सक्छ?

उत्तर: हो, तनाव [stress], चिन्ता [anxiety] र डिप्रेसन [depression] जस्ता मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूले भोकमा प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छन्। यस्ता अवस्थामा, मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ [mental health professional] को सहयोग लिनु फाइदाजनक हुन सक्छ।

प्रश्न: भोक बढाउनका लागि घरेलु उपायहरू के-के छन्?

उत्तर: सानो र बारम्बार खाना खाने, पौष्टिक र स्वादिलो खाना खाने, पर्याप्त पानी पिउने, नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने र तनाव कम गर्ने जस्ता घरेलु उपायहरूले भोक बढाउन मद्दत गर्न सक्छन्। तर, यदि समस्या गम्भीर छ भने डाक्टरको सल्लाह लिनुपर्छ।

प्रश्न: कुन भिटामिनको कमीले भोक कम हुन्छ?

उत्तर: विशेष गरी भिटामिन B12 [Vitamin B12] र जिंक [Zinc] को कमीले भोकमा असर पार्न सक्छ। यद्यपि, भोक नलाग्नुका अन्य धेरै कारणहरू पनि हुन सक्छन्, त्यसैले डाक्टरको सल्लाहमा मात्र सप्लिमेन्ट [supplements] लिनुपर्छ।

प्रश्न: के वृद्धवृद्धामा भोक नलाग्नु सामान्य हो?

उत्तर: वृद्धवृद्धामा स्वाद र गन्धको क्षमतामा कमी [decreased sense of taste and smell], पाचन प्रणालीमा परिवर्तन [changes in digestive system], विभिन्न औषधिहरूको प्रयोग र दीर्घकालीन रोगहरूका कारण भोक कम हुनु सामान्य हुन सक्छ। तर, यसले कुपोषणको जोखिम बढाउने भएकाले नियमित स्वास्थ्य जाँच र पौष्टिक आहारमा ध्यान दिनुपर्छ।

सन्दर्भहरू [Sources]

• • WHO: Malnutrition ↗

• • Ministry of Health and Population, Nepal: National Nutrition Policy and Strategy ↗

• • CDC: Loss of Appetite ↗

• • NHS: Loss of Appetite ↗

• • UNICEF Nepal: Nutrition ↗

• • MICS Nepal (Multiple Indicator Cluster Survey): Key Findings (2019) ↗

बाह्य लिङ्कहरू तिनीहरूको सम्बन्धित संस्थाहरूको स्वामित्वमा छन्।

⚠️ चिकित्सा अस्वीकरण [Medical Disclaimer]

यो लेख केवल शैक्षिक उद्देश्य [Educational Purpose] को लागि हो र व्यक्तिगत चिकित्सा सल्लाह [Medical Advice] को विकल्प होइन। कुनै स्वास्थ्य समस्याको लागि सधैं योग्य डाक्टर [Qualified Doctor] सँग सल्लाह लिनुहोस्। यदि तपाईंलाई आकस्मिक स्वास्थ्य समस्या [Medical Emergency] छ भने, तुरुन्त नजिकको अस्पताल [Hospital] मा जानुहोस् वा १०२ (एम्बुलेन्स) मा फोन गर्नुहोस्।