स्केबिज [Scabies]: लक्षण, उपचार र रोकथामका उपायहरू

स्केबिज [Scabies] एक सामान्य छालाको रोग हो जुन सानो परजीवी माइट (mite) को कारणले हुन्छ। यो रोग नेपालमा धेरै मानिसहरूमा देखिन्छ, विशेष गरी जहाँ सरसफाइको कमी छ। स्केबिज [Scabies] सजिलै एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्न सक्छ, त्यसैले यसको बारेमा जानकारी हुनु र समयमै उपचार गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। यो छालाको संक्रमणले धेरै चिलाउने समस्या ल्याउँछ र यसले दैनिक जीवनमा असर पार्न सक्छ। तर, सही निदान र उपचारले स्केबिज [Scabies] लाई पूर्ण रूपमा निको पार्न सकिन्छ।

स्केबिज [Scabies] एक प्रकारको छालाको संक्रमण हो जुन 'सार्कोप्टेस स्क्याबी' [Sarcoptes scabiei] नामक सानो माइटले गर्दा हुन्छ। यी माइटहरू छालाको सतहमा बस्छन् र त्यहाँ प्वाल पार्छन्, जसले गर्दा चिलाउने समस्या हुन्छ। यो संक्रमण धेरै नै संक्रामक हुन्छ र सजिलै एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्न सक्छ, विशेष गरी नजिकको शारीरिक सम्पर्कबाट। स्केबिज [Scabies] अन्य छालाको समस्या जस्तै एलर्जी [Allergy] वा एक्जिमा [Eczema] जस्तो देखिन सक्छ, तर यो परजीवीको कारणले हुने संक्रमण हो।

तपाईंलाई कुन प्रकारको छालाको समस्या छ भनेर बुझ्दा उपचार सजिलो हुन्छ।

• लक्षणहरू (Symptoms):
• तीव्र चिलाउने, विशेष गरी राति [Intense itching, especially at night]
• छालामा स-साना रातो बिबिराहरू [Small red bumps on the skin]
• छालाको सतहमा पातलो, अनियमित रेखा (माइटले बनाएको सुरुङ) [Thin, irregular tracks on the skin surface (burrows made by mites)]
• घाँटी, काखी, नाडी, औंलाको बीचमा, कम्मर र जननांग वरपर बिबिराहरू देखिनु [Rashes appearing on the neck, armpits, wrists, between fingers, waist, and genitals]

जटिलताहरू (Complications):

• दोस्रो संक्रमण [Secondary Infections]: चिलाउने ठाउँमा किटाणु प्रवेश गर्नाले छालामा संक्रमण हुन सक्छ।
• नर्वेको स्केबिज [Norwegian Scabies/Crusted Scabies]: कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएका व्यक्तिहरूमा यो गम्भीर प्रकारको स्केबिज हुन सक्छ, जसमा छालामा बाक्लो पाप्रा जम्छ र धेरै माइटहरू हुन्छन्।
• पोस्ट-इन्फ्लेमेटरी हाइपरपिग्मेन्टेशन [Post-inflammatory Hyperpigmentation]: संक्रमण निको भएपछि छालामा कालो दागहरू देखिन सक्छन्।
• एक्जिमाटाइजेशन [Eczematization]: लगातार चिलाउने कारणले छाला एक्जिमा जस्तो देखिन सक्छ।

यी लक्षणहरू बारम्बार वा गम्भीर भए तुरुन्त डाक्टरलाई देखाउनुहोस्।

यी जटिलताहरू रोक्न समयमै उपचार आवश्यक छ। चिन्ता नलिनुहोस्, डाक्टरको सहयोगले यी समस्या टार्न सकिन्छ।

स्केबिज [Scabies] को मुख्य कारण सार्कोप्टेस स्क्याबी [Sarcoptes scabiei] नामक माइट हो। यो माइट छालामा प्वाल पारेर बस्छ र त्यहीँ अण्डा दिन्छ, जसले गर्दा छालामा चिलाउने र बिबिराहरू आउने समस्या हुन्छ।

• जोखिम कारकहरू (Risk Factors):
• नजिकको शारीरिक सम्पर्क [Close physical contact]: संक्रमित व्यक्तिसँगको प्रत्यक्ष सम्पर्कले स्केबिज सर्ने सम्भावना बढाउँछ।
• कमजोर सरसफाइ [Poor hygiene]: सरसफाइको कमीले माइटहरूलाई फैलिन सजिलो बनाउँछ।
• भीडभाड भएको ठाउँमा बस्ने [Living in crowded conditions]: छात्रावास, जेल, र शिशु स्याहार केन्द्रहरू जस्ता ठाउँहरूमा स्केबिज फैलिन सक्ने सम्भावना बढी हुन्छ।
• कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली [Weakened immune system]: एचआईभी [HIV], क्यान्सर [Cancer] वा अन्य रोगहरूले प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर भएका व्यक्तिहरूमा स्केबिजको जोखिम बढ्छ।

स्केबिज [Scabies] को निदान सामान्यतया शारीरिक परीक्षण र लक्षणहरूको आधारमा गरिन्छ। डाक्टरले छालाको जाँच गरेर माइटहरू वा तिनीहरूले बनाएको सुरुङहरू हेर्न सक्छन्।

• छालाको स्क्र्यापिङ [Skin Scraping]: डाक्टरले छालाको सानो नमूना लिएर माइक्रोस्कोप [Microscope] मुनि जाँच्न सक्छन्, ताकि माइटहरू र तिनीहरूका अण्डाहरू देख्न सकियोस्।
• डर्माटोस्कोपी [Dermatoscopy]: यो एक विशेष प्रकारको माइक्रोस्कोप हो जसले छालाको सतहलाई बढाएर हेर्न मद्दत गर्छ।

यी परीक्षणहरूले अन्य गम्भीर समस्या पत्ता लगाउन मद्दत गर्छन्।

परीक्षणहरू सामान्यतया सजिला र सुरक्षित हुन्छन्। यसले तपाईंलाई स्पष्ट उत्तर दिन्छ, जसले उपचारलाई अझ प्रभावकारी बनाउँछ।

स्केबिज [Scabies] को उपचारमा माइटहरूलाई मार्ने औषधिहरू प्रयोग गरिन्छ। यी औषधिहरू प्रायः छालामा लगाउने क्रिम [Cream] वा लोसन [Lotion] को रूपमा उपलब्ध हुन्छन्।

• औषधि उपचार (Medicinal Treatments):
• पर्मेथ्रिन क्रिम [Permethrin Cream (5%)]: यो स्केबिजको लागि सबैभन्दा सामान्य उपचार हो। यसलाई घाँटीदेखि औंलासम्म लगाउनुपर्छ र ८-१४ घण्टापछि धुनुपर्छ।
• लिन्डेन लोसन [Lindane Lotion (1%)]: यो क्रिम [Cream] पर्मेथ्रिन [Permethrin] क्रिम [Cream] प्रयोग गर्न नमिल्ने अवस्थामा प्रयोग गरिन्छ। यो गर्भवती महिला र दुई वर्ष मुनिका बच्चाहरूको लागि सिफारिस गरिँदैन।
• आइवरमेक्टिन [Ivermectin]: यो औषधि ट्याब्लेटको रूपमा उपलब्ध छ र गम्भीर स्केबिज [Scabies] भएका व्यक्तिहरूलाई दिइन्छ, विशेष गरी जसको प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर छ।
• एन्टिहिस्टामाइन [Antihistamines]: चिलाउने कम गर्नको लागि सिटिरिजिन [Cetirizine] वा डाइफेनहाइड्रामिन [Diphenhydramine] जस्ता औषधिहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ।

• गैर-औषधि उपचार (Non-Medicinal Treatments):
• सरसफाइ [Hygiene]: आफ्नो ओछ्यान, लुगा र तौलियालाई तातो पानीमा धुनुहोस् र घाममा सुकाउनुहोस्।
• नियमित नुहाउने [Regular Bathing]: नियमित रूपमा नुहाएर शरीरलाई सफा राख्नुहोस्।
• चिलाउने कम गर्ने उपाय [Itch Relief]: चिलाउने कम गर्नको लागि क्यालामाइन लोसन [Calamine lotion] लगाउनुहोस्।

गम्भीर लक्षण देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्यकर्मी वा अस्पतालमा सम्पर्क गर्नुहोस्।

• आहार र जीवनशैली (Diet & Lifestyle):
• सरसफाइमा ध्यान दिने [Maintain good hygiene]: नियमित रूपमा नुहाउने र सफा लुगा लगाउने।
• संक्रमित व्यक्तिसँगको सम्पर्कबाट बच्ने [Avoid contact with infected individuals]: स्केबिज [Scabies] भएका व्यक्तिहरूसँग नजिकको सम्पर्क नगर्ने।
• लुगा र ओछ्यान सफा राख्ने [Keep clothes and bedding clean]: आफ्नो लुगा, ओछ्यान र तौलियालाई नियमित रूपमा तातो पानीमा धुने।
• घरको सरसफाइ [Home Sanitation]: घरलाई सफा र स्वच्छ राख्ने।
• तनाव व्यवस्थापन [Stress Management]: तनाव कम गर्न योग [Yoga] र ध्यान [Meditation] गर्ने।

यदि तपाईंलाई स्केबिज [Scabies] को लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्तै डाक्टरलाई देखाउनुहोस्। विशेष गरी, यदि चिलाउने धेरै तीव्र छ वा छालामा संक्रमण भएको छ भने, तुरुन्तै उपचार गराउनुहोस्।

यदि यी लक्षणहरू देखिए भने तुरुन्तै डाक्टरलाई देखाउनुहोस्। छिटो उपचारले तपाईंलाई सुरक्षित राख्छ।

स्केबिज [Scabies] एक निको पार्न सकिने छालाको संक्रमण हो। समयमै उपचार गरेमा यसलाई सजिलै निको पार्न सकिन्छ। स्केबिज [Scabies] को उपचारमा सरसफाइ र औषधिहरूको सही प्रयोग महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

स्केबिजले तपाईंको जीवनलाई नियन्त्रण गर्न नदिनुहोस्। सही जानकारी, उपचार र जीवनशैलीले तपाईं फेरि सामान्य जीवनमा फर्कन सक्नुहुन्छ। डा. हेल्थ नेपालको जानकारी पढ्नुहोस् र आफ्नो स्वास्थ्य सुरक्षित राख्नुहोस्।

प्रश्न: स्केबिज [Scabies] कसरी सर्छ? [How does scabies spread?]
उत्तर: स्केबिज [Scabies] संक्रमित व्यक्तिसँग नजिकको शारीरिक सम्पर्कबाट सर्छ। यो संक्रमित लुगा, ओछ्यान, वा तौलिया प्रयोग गर्दा पनि सर्न सक्छ।

प्रश्न: स्केबिज [Scabies] को मुख्य लक्षणहरू के हुन्? [What are the main symptoms of scabies?]
उत्तर: स्केबिज [Scabies] को मुख्य लक्षणहरूमा तीव्र चिलाउने, विशेष गरी राति, र छालामा स-साना रातो बिबिराहरू देखिनु हो।

प्रश्न: स्केबिज [Scabies] को उपचार कसरी गरिन्छ? [How is scabies treated?]
उत्तर: स्केबिज [Scabies] को उपचारमा पर्मेथ्रिन क्रिम [Permethrin cream] वा लिन्डेन लोसन [Lindane lotion] जस्ता औषधिहरू प्रयोग गरिन्छ। डाक्टरको सल्लाह अनुसार औषधि प्रयोग गर्नुपर्छ।

प्रश्न: स्केबिज [Scabies] बाट कसरी बच्न सकिन्छ? [How can scabies be prevented?]
उत्तर: स्केबिज [Scabies] बाट बच्नको लागि सरसफाइमा ध्यान दिनुपर्छ, संक्रमित व्यक्तिसँगको सम्पर्कबाट बच्नुपर्छ, र आफ्नो लुगा र ओछ्यानलाई नियमित रूपमा धुनुपर्छ।

प्रश्न: के स्केबिज [Scabies] आफैं निको हुन्छ? [Does scabies heal on its own?]
उत्तर: स्केबिज [Scabies] आफैं निको हुँदैन। यसको लागि डाक्टरको सल्लाह अनुसार औषधि प्रयोग गर्नुपर्छ।

प्रश्न: के स्केबिज [Scabies] बालबालिकामा सामान्य छ? [Is scabies common in children?]
उत्तर: हो, स्केबिज [Scabies] बालबालिकामा सामान्य छ, विशेष गरी जो विद्यालय वा शिशु स्याहार केन्द्रहरूमा जान्छन्।

प्रश्न: स्केबिज [Scabies] निको हुन कति समय लाग्छ? [How long does it take for scabies to heal?]
उत्तर: स्केबिज [Scabies] को उपचार सुरु गरेपछि लक्षणहरू कम हुन केही दिनदेखि केही हप्तासम्म लाग्न सक्छ। डाक्टरको सल्लाह अनुसार औषधि प्रयोग गरिरहनुपर्छ।

कहिले डाक्टर भेट्ने?

• रातिको समयमा असाध्यै चिलाउने र छालामा साना दाना देखिएमा, विशेष गरी औंलाको बीचमा वा कम्मरमा।
• परिवारका अन्य सदस्यमा पनि उस्तै लक्षण देखिएमा — Scabies सजिलै सर्छ, सबैले एकैसाथ उपचार गराउनुपर्छ।

References

1. CDC. "Scabies." Available at: cdc.gov

थप प्रश्नहरू (FAQ)

प्र: लुतो (Scabies) ठीक गर्ने औषधि के हो?
उ: सामान्यतया पर्मेथ्रिन क्रिम (5%) प्रयोग गरिन्छ — घाँटीदेखि औंलासम्म लगाई ८-१४ घण्टापछि धुनुपर्छ। गम्भीर अवस्थामा आइवरमेक्टिन ट्याब्लेट र चिलाउने कम गर्न सिटिरिजिन जस्तो एन्टिहिस्टामाइन पनि दिइन्छ।

प्र: के घरमै मात्र स्केबिज पूर्ण रूपमा निको पार्न सकिन्छ?
उ: होइन — लेख अनुसार स्केबिज आफैं निको हुँदैन, डाक्टरको सल्लाहमा औषधि प्रयोग गर्नैपर्छ। घरमा भने ओछ्यान/लुगा तातो पानीमा धुने, नियमित नुहाउने र क्यालामाइन लोसनले चिलाउने कम गर्ने जस्ता सहयोगी उपाय मात्र गर्न सकिन्छ, औषधिको विकल्प होइनन्।

प्र: स्केबिजका मुख्य लक्षणहरू के हुन्?
उ: राति विशेष गरी बढ्ने तीव्र चिलाउने, छालामा स-साना रातो बिबिरा, र घाँटी/काखी/नाडी/औंलाको बीचमा देखिने माइटले बनाएको सुरुङ।

प्र: स्केबिज निको हुन कति समय लाग्छ?
उ: उपचार सुरु गरेपछि लक्षण कम हुन केही दिनदेखि केही हप्तासम्म लाग्न सक्छ; डाक्टरको सल्लाह अनुसार औषधि प्रयोग गरिरहनुपर्छ।

प्र: स्केबिज कसरी सर्छ र बच्न के गर्ने?
उ: संक्रमित व्यक्तिसँग नजिकको सम्पर्क वा संक्रमित लुगा/ओछ्यान/तौलिया प्रयोगबाट सर्छ। बच्न सरसफाइमा ध्यान दिने, संक्रमित व्यक्तिसँगको सम्पर्कबाट बच्ने र लुगा-ओछ्यान नियमित तातो पानीमा धुने उपाय अपनाउनुपर्छ।