SHAPU के हो?
सिजनल हाइपरएक्युट प्यानयुभाइटिस [Seasonal Hyperacute Panuveitis — SHAPU] एक गम्भीर, छिटो बढ्ने आँखा रोग हो जुन विश्वभर लगभग नेपालमा मात्र देखिन्छ (भुटानमा ५ केस मात्र रिपोर्ट भएका छन्)। यो मुख्यतया बालबालिकामा देखिन्छ र प्रायः एउटा मात्र आँखालाई असर गर्छ। यसको सही कारण अझै पूर्ण रूपमा थाहा छैन।
लक्षणहरू
- सुरुमा दुखाइरहित रातो आँखा
- आँखाको नानी सेतो देखिनु (भिट्रियसमा एक्स्युडेट जम्मा भएर) — "रातो आँखामा सेतो नानी" यसको विशेष पहिचान हो
- घण्टौं देखि दिनभित्रै दृष्टि छिटो गुम्नु
- धेरैजसो बिरामी उपचारका लागि आउँदा नै एक तिहाइभन्दा बढी अन्धो भइसकेका हुन्छन्
कारण र जोखिम
SHAPU को यथार्थ कारण अझै अस्पष्ट छ, तर वैज्ञानिक अध्ययनहरूले सेतो पुतली/झिँगाको प्रजाति (विशेष गरी Gazalina जाति, post-monsoon समयमा बथान बनाउने) सँगको प्रत्यक्ष सम्पर्कलाई प्रमुख जोखिम कारकको रूपमा पहिचान गरेका छन्। बिरामीहरूको आँखाको संरचनामा झिँगाका रौं (Moth Setae) फेला परेका छन्।
समय र मौसम
SHAPU मुख्यतया सेप्टेम्बरदेखि जनवरीसम्म (पोस्ट-मनसुन) देखिन्छ, र प्रायः हरेक २ वर्षमा प्रकोप देखिने गरेको छ। नेपालको उपोष्णकटिबंधीय, समशीतोष्ण र उप-हिमाली क्षेत्रहरूमा बढी देखिन्छ।
⚠ किन तुरुन्तै उपचार महत्त्वपूर्ण छ
वैज्ञानिक अध्ययनहरूले पुष्टि गरेअनुसार, दृष्टि जोगाउन सकिने भनेको लक्षण देखिएको ७ दिनभित्र उपचार सुरु गरेमा मात्र हो। ढिलो भएमा आँखाको भित्री दबाब घट्दै गएर आँखा नै खुम्चिन सक्छ (Phthisis Bulbi)। सामान्य एन्टिबायोटिक वा स्टेरोइडले प्रायः फाइदा गर्दैन — प्रारम्भिक अवस्थामा भिट्रेक्टोमी (Vitrectomy) र आँखाभित्रै एन्टिबायोटिक/स्टेरोइड इन्जेक्सनले केही हदसम्म दृष्टि बचाउन सकिन्छ, तर मात्र समयमै उपचार गरेमा।
रोकथाम
पोस्ट-मनसुन मौसममा, विशेष गरी बत्तीको वरिपरि झिँगा धेरै देखिँदा, झिँगासँगको प्रत्यक्ष सम्पर्क (हातले छुनु, आँखा मुसार्नु) बाट बच्नुहोस्। यदि आँखामा झिँगा वा यसको रौं छोयो भने आँखा नमल्नुहोस् र तुरुन्तै सफा पानीले धुनुहोस्।
कहिले तुरुन्तै अस्पताल जाने
एउटा आँखा अचानक रातो भई नानी सेतो देखिन थालेमा, वा दृष्टि छिटो धमिलो हुन थालेमा — ढिलो नगरी तुरुन्तै आँखा विशेषज्ञकहाँ जानुहोस्। यो अवस्थामा हरेक घण्टा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
कहिले डाक्टर भेट्ने?
- आँखामा अचानक धमिलोपन वा दृष्टि गुम्न थालेमा — यो SHAPU को आपतकालीन संकेत हो, तुरुन्तै आँखा अस्पताल जानुहोस्।
- आँखा रातो हुने, दुख्ने, वा प्रकाशमा असहज महसुस हुने भएमा।
- ढिलो गर्दा दृष्टि स्थायी रूपमा गुम्न सक्ने भएकाले, शंका लागेमा ढिलो नगर्नुहोस्।
सन्दर्भ
- "Seasonal hyperacute panuveitis." Wikipedia, citing peer-reviewed ophthalmology literature.
- "Outbreak of seasonal hyperacute panuveitis disease in Nepal." The Lancet Global Health. Available at: thelancet.com/journals/langlo
- EyeWiki. "SHAPU - Seasonal Hyperacute Pan-Uveitis." Available at: eyewiki.org/SHAPU