स्तन क्यान्सर [Breast Cancer]: लक्षण, आत्म-परीक्षण र नेपालमा जानकारी

स्तन क्यान्सर के हो?

स्तन क्यान्सर [Breast Cancer] विश्वभर महिलाहरूमा सबैभन्दा सामान्य क्यान्सर हो — २०२४ मा विश्वभर करिब २४ लाख महिला यसबाट प्रभावित भए। नेपालमा स्तन क्यान्सरको उमेर-समायोजित दर प्रति १,००,००० महिलामा ११.५ छ। राम्रो खबर के छ भने, समयमै पहिचान गरेमा उपचार धेरै प्रभावकारी हुन्छ।

लक्षणहरू

• स्तनमा डल्ला वा गाँठो महसुस हुनु (धेरैजसो डल्ला क्यान्सर नभई सामान्य पनि हुन सक्छन्, तर जाँच गराउनु जरुरी छ)
• स्तनको आकार वा साइजमा परिवर्तन
• स्तनको छालामा खाल्टो पर्नु वा चाउरी पर्नु
• निप्पलबाट स्राव आउनु
• निप्पल वा त्यसको वरिपरिको छालामा परिवर्तन

जोखिम कारकहरू

महिला हुनु र उमेर (४० वर्षमाथि) नै सबैभन्दा ठूला जोखिम कारक हुन् — करिब ८०% स्तन क्यान्सर यस्ता महिलामा हुन्छ जसमा उमेर र लिङ्गबाहेक अरू कुनै परिवर्तनयोग्य जोखिम कारक हुँदैन। अन्य जोखिम कारकहरूमा मोटोपना, मदिरा सेवन, परिवारमा स्तन क्यान्सरको इतिहास, र धूम्रपान पर्दछन्।

स्तनको आत्म-परीक्षण कसरी गर्ने? (Breast Self-Examination)

महिनावारी सकिएको ३-५ दिनपछि (वा महिनावारी नभएकाहरूले महिनाको जुनसुकै निश्चित दिन) निम्न तरिकाले आत्म-परीक्षण गर्नुहोस्:

1. ऐनाको अगाडि उभिएर दुवै स्तनको आकार, साइज र छालामा कुनै परिवर्तन छ कि हेर्नुहोस्।
2. हात माथि उठाएर पनि त्यस्तै जाँच गर्नुहोस्।
3. लिएर सुतेर, बीचको ३ औंलाले गोलाकार तरिकाले स्तनको सम्पूर्ण भाग (बगलसम्म) छामेर डल्ला वा असामान्यता छ कि जाँच गर्नुहोस्।
4. निप्पल हल्का च्यापेर स्राव आउँछ कि जाँच गर्नुहोस्।

कुनै पनि असामान्यता भेटिएमा तुरुन्तै डाक्टरलाई देखाउनुहोस् — प्रायः डल्ला क्यान्सर नभई सामान्य पनि हुन सक्छ, तर जाँच नगरी थाहा पाउन सकिँदैन।

निदान र उपचार

मेमोग्राफी (Mammography) — विशेष गरी ५०-६९ वर्षका महिलाहरूका लागि — स्क्रिनिङको मानक विधि हो। उपचारमा शल्यक्रिया (Lumpectomy वा Mastectomy), रेडियोथेरापी, र औषधि (हर्मोनल थेरापी, किमोथेरापी) समावेश हुन्छन्। समयमै पहिचान गरी पूर्ण उपचार लिनुले नतिजा धेरै राम्रो बनाउँछ।

नेपालमा स्क्रिनिङको अवस्था

नेपालमा ३०-४९ वर्षका महिलाहरूमा स्तन क्यान्सर स्क्रिनिङको दर जम्मा ६.५% मात्र छ — यो धेरै कम हो। नियमित स्तन आत्म-परीक्षण र चिकित्सकीय जाँचले समयमै पहिचान गर्न मद्दत गर्छ।

कहिले डाक्टर भेट्ने?

• स्तनमा नयाँ गाँठो वा गाढापन महसुस भएमा (दुखाइ नभए पनि)।
• स्तनको आकार, छाला, वा निप्पलमा असामान्य परिवर्तन देखिएमा।
• निप्पलबाट रगत मिसिएको स्राव आएमा।
• यी मध्ये कुनै पनि लक्षण देखिएमा ढिलो नगरी डाक्टर भेट्नुहोस् — प्रारम्भिक चरणमा पत्ता लागेमा उपचार धेरै हदसम्म सफल हुन्छ।

सन्दर्भ

1. World Health Organization. "Breast Cancer." WHO Fact Sheet, 3 July 2026. Available at: who.int/news-room/fact-sheets/detail/breast-cancer
2. "Factors associated with uptake of breast and cervical cancer screening among Nepalese women: Evidence from NDHS 2022." Available at: PMC10927089