पाठेघरको मुखको क्यान्सर [Cervical Cancer]: लक्षण, HPV र नेपालमा जानकारी

पाठेघरको मुखको क्यान्सर के हो?

पाठेघरको मुखको क्यान्सर [Cervical Cancer] लगभग सबै केसमा दीर्घकालीन HPV (Human Papillomavirus) संक्रमणका कारण हुन्छ। विश्वभर यो महिलाहरूमा पाँचौं सबैभन्दा सामान्य क्यान्सर हो — २०२४ मा ६,०४,००० नयाँ केस र २,८०,००० मृत्यु भएका थिए, जसमध्ये अधिकांश कम र मध्यम आय भएका देशहरूमा।

नेपालमा किन यो विशेष महत्त्वपूर्ण छ

पाठेघरको मुखको क्यान्सर नेपालको सबैभन्दा सामान्य क्यान्सर हो — कुल क्यान्सर भारको करिब १९%। नेपालमा यसको दर प्रति १,००,००० महिलामा १६.४ छ, जुन WHO को लक्ष्य (प्रति १,००,००० मा ४) भन्दा झण्डै ४ गुणा बढी हो। तर स्क्रिनिङको दर जम्मा ११.४% मात्र छ — यसैले धेरै केस ढिलो पत्ता लाग्छन्।

लक्षणहरू (प्रारम्भिक अवस्थामा प्रायः कुनै लक्षण देखिँदैन)

• असामान्य रगत बग्नु (महिनावारी बीचमा, रजोनिवृत्तिपछि, वा यौन सम्पर्कपछि)
• योनि स्राव बढ्नु वा दुर्गन्धित हुनु
• श्रोणि, ढाड वा खुट्टामा दुखाइ
• अस्पष्ट तौल घट्नु र थकान
• खुट्टा सुन्निनु

प्रि-क्यान्सर अवस्थामा प्रायः कुनै लक्षण देखिँदैन — त्यसैले नियमित स्क्रिनिङ अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।

रोकथाम

HPV खोप: ९-१४ वर्षका किशोरीहरूलाई यौन सक्रिय हुनुअघि दिनु सिफारिस गरिन्छ (विस्तृत जानकारीका लागि हाम्रो HPV खोप बारेको लेख हेर्नुहोस्)। स्क्रिनिङ: ३० वर्षदेखि हरेक ५-१० वर्षमा गराउनु सिफारिस गरिन्छ। धूम्रपान नगर्ने र कन्डम प्रयोगले पनि जोखिम कम गर्छ।

स्क्रिनिङ विधिहरू (नेपालमा उपलब्ध)

• Pap Smear — पाठेघरको मुखबाट कोषिका लिएर असामान्यता जाँच्ने विधि
• HPV Test — HPV भाइरस उपस्थित छ कि जाँच गर्ने
• VIA (Visual Inspection with Acetic Acid) — कम-स्रोत भएका स्वास्थ्य संस्थाहरूमा प्रयोग हुने सस्तो विधि

कहिले डाक्टर भेट्ने?

• महिनावारीबाहेकको समयमा वा यौन सम्पर्कपछि योनिबाट रगत बगेमा।
• असामान्य योनि स्राव वा दुर्गन्ध आएमा।
• पेल्भिक दुखाइ लगातार रहेमा — Pap Smear जाँच नगराएको भए ढिलो नगरी गराउनुहोस्।

सन्दर्भ

1. World Health Organization. "Cervical Cancer." WHO Fact Sheet, 3 July 2026. Available at: who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer
2. "Nepal's Cancer Burden: A Systematic Review and Meta-Analysis." Available at: binaytara.org/cancernews
3. "Factors associated with uptake of breast and cervical cancer screening among Nepalese women." Available at: PMC10927089

थप प्रश्नहरू (FAQ)

प्र: गर्भाशय मुखको क्यान्सरको लक्षण के-के हुन्छन्?
उ: सुरुका (प्रि-क्यान्सर) अवस्थामा प्रायः कुनै लक्षण देखिँदैन — त्यसैले नियमित स्क्रिनिङ महत्त्वपूर्ण छ। रोग बढेपछि देखिने लक्षणहरूमा पर्छन्: महिनावारी बीचमा/रजोनिवृत्तिपछि/यौन सम्पर्कपछि असामान्य रगत बग्नु, योनि स्राव बढ्नु वा दुर्गन्धित हुनु, श्रोणि/ढाड/खुट्टामा दुखाइ, अस्पष्ट तौल घट्नु र थकान, खुट्टा सुन्निनु।

प्र: Cervical cancer ka early symptoms k hun?
उ: धेरैजसो केसमा प्रारम्भिक/प्रि-क्यान्सर चरणमा कुनै लक्षण नै देखिँदैन — यही कारणले नियमित Pap Smear/HPV Test जस्ता स्क्रिनिङ आवश्यक हुन्छ (नेपालमा हाल स्क्रिनिङ दर जम्मा ११.४%)। लक्षण देखिन थालेपछि असामान्य रक्तस्राव, योनि स्राव, र श्रोणि दुखाइ जस्ता संकेत आउन सक्छन्।

प्र: गर्भाशय मुखको क्यान्सरबाट बच्न के गर्ने?
उ: HPV खोप (९-१४ वर्षका किशोरीहरूलाई यौन सक्रिय हुनुअघि), ३० वर्षदेखि हरेक ५-१० वर्षमा स्क्रिनिङ, धूम्रपान नगर्ने, कन्डम प्रयोग।

प्र: नेपालमा स्क्रिनिङ कसरी गरिन्छ?
उ: Pap Smear (कोषिका जाँच), HPV Test (भाइरस जाँच), VIA (कम-स्रोत संस्थामा प्रयोग हुने सस्तो विधि)।