गर्भावस्थामा फोलिक एसिड: किन, कति र कहिलेदेखि?

# गर्भावस्थामा फोलिक एसिड [Folic Acid in Pregnancy]: कारण, लक्षण, उपचार र रोकथाम

परिचय

गर्भावस्था एक संवेदनशील अवस्था हो जसमा आमा र बच्चा दुवैको स्वास्थ्यको विशेष ख्याल राख्नुपर्छ। यस अवधिमा, फोलिक एसिड [Folic Acid] नामक भिटामिन बी ९ (B9) को सेवन अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छ। यो बच्चाको मस्तिष्क र मेरुदण्डको विकासका लागि आवश्यक पर्ने एक मुख्य पोषक तत्व हो, जसको कमीले न्यूरल ट्यूब डिफेक्ट्स [Neural Tube Defects] (NTDs) जस्ता गम्भीर जन्मजात दोषहरू हुन सक्छन्। नेपालमा पनि, कुपोषण र पर्याप्त जानकारीको अभावका कारण गर्भवती महिलाहरूमा फोलिक एसिडको कमी एक सामान्य समस्या हो, जसले शिशुको स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पार्न सक्छ।

यस लेखमा, हामी गर्भावस्थामा फोलिक एसिडको भूमिका, यसको कमीका लक्षणहरू, यसबाट बच्ने उपायहरू र सही मात्रामा यसको सेवन कसरी गर्ने भन्ने बारेमा विस्तृत जानकारी प्रदान गर्नेछौं। गर्भवती हुनुअघि र गर्भावस्थाको प्रारम्भिक चरणमा फोलिक एसिडको पर्याप्त सेवनले बच्चाको स्वस्थ विकास सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्दछ र भविष्यमा आउन सक्ने जटिलताहरूबाट बचाउँछ।

गर्भावस्थामा फोलिक एसिड के हो?

फोलिक एसिड [Folic Acid], जसलाई फोलेट [Folate] पनि भनिन्छ, भिटामिन बी ९ को एक सिंथेटिक रूप हो जुन शरीरले नयाँ कोषहरू बनाउन र डीएनए [DNA] को मर्मत गर्न प्रयोग गर्दछ। गर्भावस्थामा, यसको आवश्यकता निकै बढ्छ किनभने बच्चाको द्रुत विकास भइरहेको हुन्छ। विशेष गरी, गर्भावस्थाको पहिलो महिनामा, जब धेरै महिलाहरूलाई आफू गर्भवती भएको पनि थाहा हुँदैन, बच्चाको मस्तिष्क र मेरुदण्ड (न्यूरल ट्यूब [Neural Tube]) को विकास हुन्छ। यस समयमा फोलिक एसिडको कमी भएमा न्यूरल ट्यूब राम्ररी बन्द नहुन सक्छ, जसले स्पाइना बिफिडा [Spina Bifida] (मेरुदण्डको दोष) र एनएनसेफली [Anencephaly] (मस्तिष्कको दोष) जस्ता गम्भीर जन्मजात दोषहरू निम्त्याउँछ।

नेपालमा, गर्भवती महिलाहरूमा पोषणको स्थिति सुधार गर्न विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिएका छन्, तर पनि फोलिक एसिडको कमी व्यापक रूपमा देखिन्छ। ग्रामीण क्षेत्रहरूमा पोषणयुक्त खानाको पहुँच कम हुनु, स्वास्थ्य शिक्षाको अभाव र गर्भावस्थाको योजना बनाउनुअघि फोलिक एसिडको सेवनको महत्वबारे जानकारी नहुनु यसका मुख्य कारणहरू हुन्। विश्व स्वास्थ्य संगठन [WHO] ले गर्भवती हुन चाहने र गर्भवती महिलाहरूलाई फोलिक एसिड पूरक [Folic Acid Supplement] सेवन गर्न सिफारिस गर्दछ, तर नेपालमा यसको पालना दर अझै पनि कम छ। चिन्ता नलिनुहोस्, सही जानकारी र सावधानीले तपाईं र तपाईंको शिशु दुवै स्वस्थ रहन सक्नुहुन्छ।

🚨 लक्षणहरू [Symptoms]

गर्भावस्थामा फोलिक एसिड का मुख्य लक्षणहरू यस प्रकार छन्:

• • थकान र कमजोरी [Fatigue and weakness]

• • सास फेर्न गाह्रो हुने [Shortness of breath]

• • फिक्का छाला [Pale skin]

• • टाउको दुख्ने [Headache]

• • मुटुको धडकन बढ्ने [Palpitations]

• • एकाग्रतामा कमी [Difficulty concentrating]

• • मुखमा घाउ वा जिब्रो सुन्निने [Sores in mouth or swollen tongue]

माथि उल्लिखित लक्षणहरू फोलिक एसिडको कमी [Folic Acid Deficiency] का सामान्य संकेतहरू हुन्। यी लक्षणहरू अन्य स्वास्थ्य समस्याका कारण पनि हुन सक्छन्, तर गर्भावस्थामा यस्ता लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्तै चिकित्सकसँग परामर्श लिनु आवश्यक छ, विशेष गरी यदि तपाईं गर्भवती हुनुहुन्छ वा गर्भवती हुने योजनामा हुनुहुन्छ भने।

⚠️ गर्भावस्थामा फोलिक एसिडको कमीले निम्त्याउन सक्ने खतरनाक संकेतहरू [Danger Signs] यस प्रकार छन्:

• ⚠️ अत्यधिक थकान र चक्कर लाग्ने [Extreme fatigue and dizziness]

• ⚠️ छाती दुख्ने [Chest pain]

• ⚠️ श्वासप्रश्वासमा गम्भीर समस्या [Severe shortness of breath]

• ⚠️ छालाको रंगमा अत्यधिक परिवर्तन (अत्यधिक फिक्का वा पहेंलो) [Extreme pallor or jaundice]

• ⚠️ बेहोस हुने [Fainting]

• ⚠️ हातखुट्टामा झन्झनाहट वा सुन्निएको महसुस हुने [Tingling or numbness in extremities]

• ⚠️ गम्भीर स्मरणशक्ति ह्रास [Severe memory loss]

• ⚠️ असामान्य व्यवहार वा भ्रम [Unusual behavior or confusion]

जटिलताहरू [Complications]

गर्भावस्थामा फोलिक एसिडको कमीले आमा र बच्चा दुवैमा विभिन्न जटिलताहरू निम्त्याउन सक्छ।

• • न्यूरल ट्यूब डिफेक्ट्स [Neural Tube Defects] (बच्चामा मेरुदण्ड र मस्तिष्कको जन्मजात दोष)

• • समयपूर्व जन्म [Premature birth]

• • कम तौल भएको बच्चा [Low birth weight]

• • गर्भपात [Miscarriage]

• • बच्चाको विकासमा ढिलाइ [Developmental delays in the baby]

• • गर्भवती आमामा एनीमिया [Anemia in pregnant mother]

⚠️ कारण र जोखिम कारकहरू [Causes & Risk Factors]

गर्भावस्थामा फोलिक एसिड धेरै कारणहरूले हुन सक्छ। यहाँ मुख्य कारणहरू उल्लेख गरिएका छन्:

अपर्याप्त सेवन [Inadequate Intake]:

• • • फोलिक एसिडयुक्त खानाको कमी [Lack of folate-rich foods]

• • • सप्लिमेन्ट [Supplement] को नियमित सेवन नगर्नु

• • • गर्भावस्थाको समयमा पोषणको आवश्यकता बढ्नु [Increased nutritional needs during pregnancy]

अवशोषणमा समस्या [Malabsorption]:

• • • क्रोनको रोग [Crohn's Disease] वा सिलियाक रोग [Celiac Disease] जस्ता पाचन प्रणालीका रोगहरू

• • • केही औषधिहरूको सेवन [Certain medications] (जस्तै: एन्टिपिलेप्टिक ड्रग्स [antiepileptic drugs])

• • • अत्यधिक मदिरा सेवन [Excessive alcohol consumption]

अन्य कारणहरू [Other Causes]:

• • • वंशानुगत कारणहरू [Genetic factors] जसले फोलेटको चयापचय [metabolism] लाई असर गर्छ

• • • मृगौला रोग [Kidney disease] (फोलेटको कमी हुन सक्छ)

नेपालमा जोखिम कारकहरू [Risk Factors in Nepal]:

• • ग्रामीण क्षेत्रमा पोषणयुक्त खानाको पहुँचमा कमी [Limited access to nutritious food in rural areas]

• • गर्भावस्थाको योजना बनाउनुअघि फोलिक एसिडको महत्वबारे जानकारीको अभाव [Lack of awareness about folic acid before conception]

• • गरिबी र खाद्य असुरक्षा [Poverty and food insecurity]

• • स्वास्थ्य सेवामा पहुँचको कमी [Limited access to healthcare services]

• • परम्परागत आहारमा फोलिक एसिडको कमी [Lack of folate in traditional diets]

🩺 निदान र परीक्षणहरू [Diagnosis & Tests]

फोलिक एसिडको कमीको निदान सामान्यतया लक्षणहरूको मूल्याङ्कन र रगत परीक्षण [Blood Test] मार्फत गरिन्छ। गर्भावस्थामा यसको नियमित जाँच महत्वपूर्ण हुन्छ।

• • विस्तृत शारीरिक परीक्षण [Detailed physical examination]

• • रगतमा फोलेटको स्तर मापन [Measuring folate levels in blood]

• • पूर्ण रक्त गणना [Complete Blood Count (CBC)] (एनीमिया पत्ता लगाउन)

• • होमोसिस्टीन स्तर मापन [Homocysteine level measurement] (फोलेटको कमीको अर्को सूचक)

• • रातो रक्त कोशिका फोलेट स्तर [Red Blood Cell (RBC) folate level] (दीर्घकालीन कमी पत्ता लगाउन)

सहि निदानले फोलिक एसिडको कमीलाई समयमै पहिचान गरी उचित उपचार र व्यवस्थापन गर्न मद्दत गर्दछ, जसले आमा र बच्चा दुवैको स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ।

💊 उपचार [Treatment]

फोलिक एसिडको कमीको उपचार मुख्यतया फोलिक एसिडको पूरक [Folic Acid Supplementation] र आहारमा सुधार मार्फत गरिन्छ। गर्भावस्थामा यसको सेवन अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छ।

फोलिक एसिड पूरकको सेवन [Folic Acid Supplementation]:

गर्भवती हुन चाहने महिलाहरूले गर्भावस्थाको योजना बनाउनुअघि कम्तिमा १ महिनादेखि गर्भावस्थाको पहिलो १२ हप्तासम्म दैनिक ४०० माइक्रोग्राम (mcg) फोलिक एसिडको पूरक सेवन गर्नुपर्छ। यदि पहिले न्यूरल ट्यूब डिफेक्ट्स [Neural Tube Defects] भएको बच्चा जन्माएको इतिहास छ भने, चिकित्सकको सल्लाह अनुसार उच्च मात्रा (जस्तै: ५ मिलिग्राम) आवश्यक हुन सक्छ।

आहारमा सुधार [Dietary Improvement]:

फोलिक एसिडयुक्त खानेकुराहरू जस्तै हरियो पातदार तरकारीहरू (पालुङ्गो, ब्रोकाउली), सिमी, दाल, सुन्तला, गेडागुडी, र फोर्टिफाइड अनाज [Fortified Cereals] (फोलिक एसिड थपिएको) लाई आहारमा समावेश गर्नुपर्छ। यद्यपि, खानाबाट मात्र पर्याप्त फोलिक एसिड पाउन गाह्रो हुने भएकाले पूरकको सेवन आवश्यक मानिन्छ।

नियमित स्वास्थ्य जाँच [Regular Health Check-ups]:

गर्भावस्थामा नियमित स्वास्थ्य जाँच गराउनु पर्छ ताकि फोलिक एसिडको स्तर र बच्चाको विकासको निगरानी गर्न सकियोस्। नेपालका स्वास्थ्य चौकीहरूमा गर्भवती महिलाहरूलाई फोलिक एसिड पूरकहरू निःशुल्क वितरण गरिन्छ र यसको महत्वबारे परामर्श पनि दिइन्छ।

अन्य औषधिको सावधानी [Caution with Other Medications]:

केही औषधिहरूले फोलिक एसिडको अवशोषण [Absorption] वा चयापचय [Metabolism] मा बाधा पुर्‍याउन सक्छन्। त्यसैले, कुनै पनि औषधि सेवन गर्नुअघि चिकित्सकसँग परामर्श लिनुपर्छ। विशेष गरी एन्टिपिलेप्टिक ड्रग्स [Antiepileptic drugs] लिने महिलाहरूले चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ।

गम्भीर एनीमियाको उपचार [Treatment for Severe Anemia]:

यदि फोलिक एसिडको कमीका कारण गम्भीर एनीमिया [Anemia] भएको छ भने, चिकित्सकले उच्च मात्रामा फोलिक एसिड पूरक वा अन्य उपचार विधिहरू सिफारिस गर्न सक्छन्। केही अवस्थामा, रगत चढाउनु [Blood Transfusion] पनि आवश्यक पर्न सक्छ।

🌱 आहार र जीवनशैली [Diet & Lifestyle]

गर्भावस्थामा फोलिक एसिडको कमी हुन नदिन र बच्चाको स्वस्थ विकासका लागि निम्न खानेकुराहरूलाई आफ्नो आहारमा समावेश गर्नुपर्छ:

• • हरियो पातदार तरकारीहरू [Green leafy vegetables] (पालुङ्गो, ब्रोकाउली, तोरीको साग)

• • दाल र गेडागुडी [Lentils and legumes] (दाल, सिमी, चना)

• • सिट्रस फलफूल [Citrus fruits] (सुन्तला, कागती, भोगटे)

• • फोर्टिफाइड अनाज [Fortified cereals] र रोटी (जसमा फोलिक एसिड थपिएको हुन्छ)

• • कलेजो [Liver] (सावधानीपूर्वक सेवन गर्नुपर्छ, गर्भावस्थामा धेरै भिटामिन ए [Vitamin A] हानिकारक हुन सक्छ)

• • अण्डा [Eggs] र एभोकाडो [Avocado]

यी खानेकुराहरूलाई सन्तुलित आहारमा समावेश गर्नाले फोलिक एसिडको प्राकृतिक स्रोत प्राप्त हुन्छ। यद्यपि, पूरकको सेवन चिकित्सकको सल्लाह अनुसार अनिवार्य हुन्छ, किनकि खानाबाट मात्र पर्याप्त मात्रा पाउन गाह्रो हुन्छ। साना सुधारहरूले पनि ठूलो फरक पार्न सक्छ।

🔍 रोकथामका उपायहरू [Prevention]

गर्भावस्थामा फोलिक एसिडको कमी रोक्न र न्यूरल ट्यूब डिफेक्ट्स [Neural Tube Defects] जस्ता जन्मजात दोषहरूबाट बच्नका लागि निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:

गर्भावस्थापूर्व फोलिक एसिड सेवन [Preconception Folic Acid Intake]:

गर्भवती हुने योजना बनाइरहेका सबै महिलाहरूले गर्भधारण गर्नुभन्दा कम्तिमा १ महिना अगाडिदेखि गर्भावस्थाको १२ औं हप्तासम्म दैनिक ४०० माइक्रोग्राम फोलिक एसिडको पूरक सेवन गर्नुपर्छ। यो सबैभन्दा महत्वपूर्ण रोकथाम उपाय हो किनभने न्यूरल ट्यूबको विकास गर्भावस्थाको प्रारम्भिक चरणमै हुन्छ।

फोलिक एसिडयुक्त आहार [Folate-Rich Diet]:

नियमित रूपमा हरियो पातदार तरकारीहरू, दाल, सिमी, सुन्तला, र फोर्टिफाइड अनाज [Fortified cereals] जस्ता फोलिक एसिडयुक्त खानेकुराहरू सेवन गर्नुपर्छ। नेपालमा स्थानीय रूपमा पाइने तोरीको साग, पालुङ्गो, दाल आदिमा फोलेट राम्रो मात्रामा पाइन्छ।

स्वास्थ्य शिक्षा र जागरूकता [Health Education and Awareness]:

गर्भवती महिलाहरू र उनीहरूका परिवारलाई गर्भावस्थामा फोलिक एसिडको महत्वबारे जानकारी गराउनुपर्छ। स्वास्थ्यकर्मीहरूले गर्भावस्थाको योजना बनाउने दम्पतीहरूलाई यसको बारेमा सल्लाह दिनुपर्छ। नेपाल सरकारले यससम्बन्धी विभिन्न जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेको छ।

नियमित स्वास्थ्य जाँच [Regular Health Check-ups]:

गर्भावस्थाको समयमा नियमित स्वास्थ्य जाँच गराउनु पर्छ ताकि कुनै पनि पोषणको कमीलाई समयमै पत्ता लगाई उपचार गर्न सकियोस्। नेपालका प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूले गर्भवती महिलाहरूलाई निःशुल्क फोलिक एसिड र आइरन [Iron] चक्कीहरू उपलब्ध गराउँछन्।

🚨 कहिले डाक्टरलाई देखाउने? [When to See a Doctor]

यदि तपाईं गर्भवती हुनुहुन्छ वा गर्भवती हुने योजनामा हुनुहुन्छ र निम्न लक्षणहरू देखिन थालेमा तुरुन्तै चिकित्सकसँग परामर्श लिनुहोस्:

• 🚨 गम्भीर थकान र कमजोरी [Severe fatigue and weakness]

• 🚨 असामान्य फिक्का छाला [Unusual pallor]

• 🚨 सास फेर्न गाह्रो हुने [Difficulty breathing]

• 🚨 छाती दुख्ने [Chest pain]

• 🚨 लगातार चक्कर लाग्ने वा बेहोस हुने [Persistent dizziness or fainting]

• 🚨 मुखमा घाउ वा जिब्रो सुन्निने [Sores in mouth or swollen tongue]

• 🚨 हातखुट्टामा झन्झनाहट वा सुन्निएको महसुस हुने [Tingling or numbness in extremities]

• 🚨 कुनै पनि असामान्य रक्तस्राव वा चोटपटक [Any unusual bleeding or bruising]

यी लक्षणहरू फोलिक एसिडको गम्भीर कमी वा अन्य स्वास्थ्य समस्याका संकेत हुन सक्छन्। विशेष गरी गर्भावस्थामा, समयमै उपचारले आमा र बच्चा दुवैको जीवन बचाउन सक्छ। ढिलाइ नगरी नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा जानुहोस् वा १०२ (एम्बुलेन्स) मा फोन गर्नुहोस्।

निष्कर्ष [Conclusion]

फोलिक एसिड गर्भावस्थामा एक अपरिहार्य पोषक तत्व हो, जसको पर्याप्त सेवनले न्यूरल ट्यूब डिफेक्ट्स [Neural Tube Defects] जस्ता गम्भीर जन्मजात दोषहरूबाट शिशुलाई बचाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। नेपालमा अझै पनि फोलिक एसिडको कमी र यसको महत्वबारे जानकारीको अभावका कारण धेरै शिशुहरू जन्मजात दोष लिएर जन्मने गरेका छन्। गर्भावस्थापूर्व र गर्भावस्थाको प्रारम्भिक चरणमा फोलिक एसिड पूरकको नियमित सेवन र सन्तुलित आहारले यो जोखिमलाई उल्लेख्य रूपमा कम गर्न सकिन्छ।

तपाईं गर्भवती हुन चाहनुहुन्छ वा गर्भवती हुनुहुन्छ भने, आजै आफ्नो चिकित्सकसँग परामर्श लिनुहोस्। सही जानकारी, नियमित स्वास्थ्य जाँच र फोलिक एसिडको पर्याप्त सेवनले तपाईं र तपाईंको शिशु दुवैको स्वस्थ भविष्य सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्दछ। आफ्नो र आफ्नो शिशुको स्वास्थ्यका लागि सचेत रहनुहोस् र आवश्यक कदम चाल्नुहोस्। तपाईं एक्लै हुनुहुन्न।

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू [FAQs]

प्रश्न: गर्भावस्थामा फोलिक एसिड [Folic Acid] किन महत्वपूर्ण छ?

उत्तर: फोलिक एसिड गर्भावस्थामा बच्चाको मस्तिष्क र मेरुदण्ड (न्यूरल ट्यूब [Neural Tube]) को स्वस्थ विकासका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। यसको कमीले स्पाइना बिफिडा [Spina Bifida] र एनएनसेफली [Anencephaly] जस्ता गम्भीर जन्मजात दोषहरू निम्त्याउन सक्छ।

प्रश्न: फोलिक एसिड कहिलेदेखि सेवन गर्नुपर्छ?

उत्तर: गर्भवती हुने योजना बनाइरहेका महिलाहरूले गर्भधारण गर्नुभन्दा कम्तिमा १ महिना अगाडिदेखि गर्भावस्थाको पहिलो १२ हप्तासम्म दैनिक फोलिक एसिडको पूरक सेवन गर्नुपर्छ।

प्रश्न: दैनिक कति फोलिक एसिड आवश्यक पर्छ?

उत्तर: सामान्यतया, गर्भवती हुन चाहने र गर्भवती महिलाहरूलाई दैनिक ४०० माइक्रोग्राम (mcg) फोलिक एसिडको पूरक सिफारिस गरिन्छ। यदि पहिले न्यूरल ट्यूब डिफेक्ट्स भएको बच्चा जन्माएको इतिहास छ भने, चिकित्सकले ५ मिलिग्राम (mg) सम्म सिफारिस गर्न सक्छन्।

प्रश्न: फोलिक एसिड कुन खानेकुरामा पाइन्छ?

उत्तर: फोलिक एसिड हरियो पातदार तरकारीहरू (पालुङ्गो, ब्रोकाउली), दाल, सिमी, गेडागुडी, सुन्तला, र फोर्टिफाइड अनाज [Fortified cereals] मा पाइन्छ।

प्रश्न: फोलिक एसिडको कमीका लक्षणहरू के-के हुन्?

उत्तर: यसका लक्षणहरूमा थकान [Fatigue], कमजोरी [Weakness], फिक्का छाला [Pale skin], सास फेर्न गाह्रो हुने [Shortness of breath], टाउको दुख्ने [Headache], मुटुको धडकन बढ्ने [Palpitations] र एकाग्रतामा कमी [Difficulty concentrating] आदि पर्छन्।

प्रश्न: के पुरुषले पनि फोलिक एसिड सेवन गर्नुपर्छ?

उत्तर: पुरुषहरूलाई सामान्यतया गर्भवती महिलालाई जति उच्च मात्रामा फोलिक एसिड आवश्यक पर्दैन, तर स्वस्थ शुक्राणु [Sperm] उत्पादनका लागि यसको भूमिका हुन्छ। सन्तुलित आहारबाट उनीहरूले पर्याप्त फोलेट प्राप्त गर्न सक्छन्।

प्रश्न: फोलिक एसिडको अत्यधिक सेवन हानिकारक हुन सक्छ?

उत्तर: फोलिक एसिडको अत्यधिक सेवनले भिटामिन बी१२ [Vitamin B12] को कमीलाई मास्क [Mask] गर्न सक्छ, जसले स्नायुसम्बन्धी क्षति [Neurological damage] निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले, चिकित्सकको सल्लाह अनुसार मात्र सेवन गर्नुपर्छ।

सन्दर्भहरू [Sources]

• • WHO Guideline: Optimal serum and red blood cell folate concentrations in women of reproductive age for prevention of neural tube defects (2015) ↗

• • Ministry of Health and Population, Nepal - National Nutrition Policy and Strategy

• • Centers for Disease Control and Prevention (CDC) - Folic Acid ↗

• • National Health Service (NHS) UK - Folic acid ↗

• • Maternal and Child Health Integrated Program (MCHIP) Nepal, Annual Report (2014)

• • Nepal Demographic and Health Survey (NDHS) 2022 ↗

बाह्य लिङ्कहरू तिनीहरूको सम्बन्धित संस्थाहरूको स्वामित्वमा छन्।

⚠️ चिकित्सा अस्वीकरण [Medical Disclaimer]

यो लेख केवल शैक्षिक उद्देश्य [Educational Purpose] को लागि हो र व्यक्तिगत चिकित्सा सल्लाह [Medical Advice] को विकल्प होइन। कुनै स्वास्थ्य समस्याको लागि सधैं योग्य डाक्टर [Qualified Doctor] सँग सल्लाह लिनुहोस्। यदि तपाईंलाई आकस्मिक स्वास्थ्य समस्या [Medical Emergency] छ भने, तुरुन्त नजिकको अस्पताल [Hospital] मा जानुहोस् वा १०२ (एम्बुलेन्स) मा फोन गर्नुहोस्।