नवजात शिशुमा जन्डिस [Neonatal Jaundice]: के हो? लक्षण र उपचारको पूरा जानकारी

नवजात शिशुमा जन्डिस [Neonatal Jaundice] एक सामान्य अवस्था हो जसमा शिशुको छाला र आँखाको सेतो भाग पहेलो देखिन्छ। यो समस्या नेपालमा धेरै शिशुहरूमा देखिन्छ। जन्डिस [Jaundice] प्रायः शिशुको जन्म भएको केही दिनभित्र देखा पर्दछ र सामान्यतया आफैं निको हुन्छ। तर, केही अवस्थामा यसलाई उपचारको आवश्यकता पर्न सक्छ। यो जानकारी तपाईंलाई नवजात शिशुमा जन्डिस [Neonatal Jaundice] बारे बुझ्न र आवश्यक कदम चाल्न मद्दत गर्ने उद्देश्यले तयार पारिएको हो।

नवजात शिशुमा जन्डिस [Neonatal Jaundice] भनेको शिशुको रगतमा बिलिरुबिन [Bilirubin] नामक तत्वको मात्रा बढ्नु हो। बिलिरुबिन [Bilirubin] रातो रक्तकोषहरू [Red Blood Cells] टुक्रिएपछि बन्ने पहेंलो रङ्गको पदार्थ हो। यो सामान्यतया कलेजो [Liver] द्वारा प्रशोधन भएर शरीरबाट बाहिर निस्किन्छ। तर, नवजात शिशुको कलेजो [Liver] पूर्ण रूपमा विकसित नभएको हुनाले बिलिरुबिन [Bilirubin] लाई राम्ररी प्रशोधन गर्न सक्दैन, जसले गर्दा जन्डिस [Jaundice] देखिन्छ। यो समस्या सामान्यतया दुई प्रकारको हुन्छ: शारीरिक जन्डिस [Physiological Jaundice] र रोग सम्बन्धी जन्डिस [Pathological Jaundice]। शारीरिक जन्डिस [Physiological Jaundice] सामान्यतया जन्मको २-३ दिनमा देखा पर्छ र एक हप्तामा आफैं निको हुन्छ। रोग सम्बन्धी जन्डिस [Pathological Jaundice] भने जन्मको २४ घण्टाभित्र देखा पर्छ र यसलाई उपचारको आवश्यकता पर्दछ।

यो समस्या अन्य सामान्य समस्या जस्तै रुघाखोकी जस्तो होइन, तर यसलाई समयमै पहिचान गरी उपचार नगरेमा जटिलताहरू निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले, शिशुमा जन्डिस [Jaundice] देखिएमा तुरुन्तै डाक्टरको सल्लाह लिनुहोस्। तपाईंलाई कुन प्रकारको जन्डिस [Jaundice] छ भनेर बुझ्दा उपचार सजिलो हुन्छ।

• लक्षणहरू (Symptoms):
• छाला र आँखाको सेतो भाग पहेलो हुनु [Yellowing of skin and whites of eyes]
• शिशुलाई दूध चुस्न गाह्रो हुनु [Difficulty in feeding]
• धेरै निदाउनु [Excessive sleepiness]
• कम सक्रिय हुनु [Lethargy]
• गाढा रङ्गको पिसाब आउनु [Dark urine]
• पहेंलो दिसा [Pale stools]

👉 यी लक्षणहरू बारम्बार वा गम्भीर भए तुरुन्त डाक्टरलाई देखाउनुहोस्।

जटिलताहरू (Complications): यदि नवजात शिशुमा जन्डिस [Neonatal Jaundice] को समयमै उपचार गरिएन भने निम्न जटिलताहरू देखा पर्न सक्छन्:

• कर्निक्टेरस [Kernicterus]: यो अवस्थामा बिलिरुबिन [Bilirubin] ले मस्तिष्कलाई क्षति पुर्याउँछ, जसले गर्दा शारीरिक र मानसिक विकासमा असर पर्छ।
• सेरेब्रल पाल्सी [Cerebral Palsy]: मस्तिष्कको क्षतिले गर्दा शारीरिक गतिविधिमा समस्या आउन सक्छ।
• श्रवणशक्ति गुम्नु [Hearing Loss]: जन्डिस [Jaundice] को कारणले श्रवणशक्तिमा कमी आउन सक्छ।
• मानसिक कमजोरी [Mental Retardation]: मस्तिष्कको विकासमा असर पर्दा मानसिक कमजोरी हुन सक्छ।

यी जटिलताहरू रोक्न समयमै उपचार आवश्यक छ। चिन्ता नलिनुहोस्, डाक्टरको सहयोगले यी समस्या टार्न सकिन्छ।

नवजात शिशुमा जन्डिस [Neonatal Jaundice] हुनुका धेरै कारणहरू हुन सक्छन्। यहाँ केही मुख्य कारणहरू उल्लेख गरिएका छन्:

• शारीरिक कारणहरू:
• समय नपुगी जन्मिनु [Premature birth]: समय नपुगी जन्मिएका शिशुहरूको कलेजो [Liver] पूर्ण रूपमा विकसित नभएको हुनाले बिलिरुबिन [Bilirubin] प्रशोधन गर्न गाह्रो हुन्छ।
• आमा र शिशुको रगत समूह नमिल्नु [Blood group incompatibility]: आमा र शिशुको रगत समूह नमिल्दा शिशुको रगतमा रातो रक्तकोषहरू [Red Blood Cells] छिटो टुट्छन्, जसले जन्डिस [Jaundice] निम्त्याउँछ।
• जन्मको समयमा चोटपटक [Birth trauma]: जन्मको समयमा शिशुलाई चोटपटक लागेमा रातो रक्तकोषहरू [Red Blood Cells] टुट्छन् र बिलिरुबिन [Bilirubin] को मात्रा बढ्छ।

• जीवनशैली र वातावरणीय कारणहरू:
• पर्याप्त स्तनपान नगराउनु [Insufficient breastfeeding]: शिशुलाई पर्याप्त मात्रामा स्तनपान नगराएमा बिलिरुबिन [Bilirubin] शरीरबाट बाहिर निस्कन पाउँदैन।
• संक्रमण [Infection]: शिशुलाई कुनै संक्रमण भएमा कलेजो [Liver] ले राम्ररी काम गर्न सक्दैन।

• अन्य जोखिम कारकहरू:
• परिवारमा जन्डिसको इतिहास [Family history of jaundice]: परिवारमा कसैलाई जन्डिस [Jaundice] भएको इतिहास भएमा शिशुलाई पनि हुने सम्भावना बढ्छ।
• केही औषधिहरू [Certain medications]: केही औषधिहरूले पनि जन्डिस [Jaundice] निम्त्याउन सक्छन्।

नवजात शिशुमा जन्डिस [Neonatal Jaundice] को निदान गर्न डाक्टरले निम्न परीक्षणहरू गर्न सक्छन्:

• शारीरिक परीक्षण [Physical examination]: डाक्टरले शिशुको छाला र आँखाको रङ्ग जाँच गर्छन्।
• बिलिरुबिन परीक्षण [Bilirubin test]: रगत परीक्षण गरेर रगतमा बिलिरुबिन [Bilirubin] को मात्रा नापिन्छ।
• ट्रान्सक्युटेनियस बिलिरुबिनोमेट्री [Transcutaneous Bilirubinometry]: यो परीक्षणमा छालामा एउटा उपकरण राखेर बिलिरुबिन [Bilirubin] को मात्रा नापिन्छ।
• अन्य रगत परीक्षणहरू [Other blood tests]: रगत समूह [Blood Group] र अन्य संक्रमणहरू [Infections] जाँच गर्न रगत परीक्षण गरिन्छ।

यी परीक्षणहरूले अन्य गम्भीर समस्या पत्ता लगाउन मद्दत गर्छन्। परीक्षणहरू सामान्यतया सजिला र सुरक्षित हुन्छन्। यसले तपाईंलाई स्पष्ट उत्तर दिन्छ, जसले उपचारलाई अझ प्रभावकारी बनाउँछ।

नवजात शिशुमा जन्डिस [Neonatal Jaundice] को उपचार शिशुको स्वास्थ्य अवस्था र बिलिरुबिन [Bilirubin] को स्तरमा निर्भर गर्दछ। उपचारका विधिहरू निम्न अनुसार छन्:

• प्रकाश उपचार (Phototherapy): यो उपचारमा शिशुलाई विशेष प्रकारको प्रकाशमा राखिन्छ। प्रकाशले बिलिरुबिन [Bilirubin] लाई यस्तो रूपमा परिवर्तन गर्छ कि त्यो पिसाबबाट सजिलै बाहिर निस्कन सक्छ।
• रगत परिवर्तन (Blood Transfusion): गम्भीर अवस्थामा शिशुको रगत परिवर्तन गर्नुपर्ने हुन सक्छ। यसमा शिशुको रगत निकालेर स्वस्थ रगत चढाइन्छ।
• औषधि उपचार (Medicinal Treatments): केही अवस्थामा डाक्टरले जन्डिस [Jaundice] कम गर्ने औषधिहरू दिन सक्छन्। फेनोबार्बिटल [Phenobarbital] जस्ता औषधिहरूले कलेजो [Liver] लाई बिलिरुबिन [Bilirubin] प्रशोधन गर्न मद्दत गर्छन्।
• अन्य उपचारहरू (Other Treatments): संक्रमणको कारणले जन्डिस [Jaundice] भएको खण्डमा संक्रमणको उपचार गरिन्छ।

गैर-औषधि उपचार (Non-Medicinal Treatments):

• बारम्बार स्तनपान गराउने [Frequent Breastfeeding]: शिशुलाई दिनमा ८-१२ पटक स्तनपान गराउनुहोस्।
• पर्याप्त तरल पदार्थ [Adequate Fluids]: शिशुलाई पर्याप्त मात्रामा तरल पदार्थ दिनुहोस्।

कहिले डाक्टरलाई देखाउने (When to Seek Medical Help):

• शिशुको छाला धेरै पहेलो भएमा
• शिशुलाई दूध चुस्न गाह्रो भएमा
• शिशु धेरै निदाएमा
• शिशुको दिसा सेतो भएमा

गम्भीर लक्षण देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्यकर्मी वा अस्पतालमा सम्पर्क गर्नुहोस्।

• आहार र जीवनशैली (Diet & Lifestyle):
• बारम्बार स्तनपान [Frequent breastfeeding]: शिशुलाई नियमित रूपमा स्तनपान गराउनुहोस्।
• पर्याप्त आराम [Adequate rest]: शिशुलाई पर्याप्त आराम गर्न दिनुहोस्।
• सरसफाइ [Hygiene]: शिशुको सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनुहोस्।
• नियमित स्वास्थ्य जाँच [Regular health check-up]: शिशुको नियमित स्वास्थ्य जाँच गराउनुहोस्।

यदि तपाईंको शिशुमा निम्न लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्तै डाक्टरलाई देखाउनुहोस्:

• शिशुको छाला र आँखाको रङ्ग धेरै पहेलो भएमा
• शिशुलाई दूध चुस्न गाह्रो भएमा
• शिशु धेरै निदाएमा वा कमजोर भएमा
• शिशुको दिसा सेतो र पिसाब गाढा भएमा
• शिशुलाई ज्वरो आएमा

यदि यी लक्षणहरू देखिए भने तुरुन्तै डाक्टरलाई देखाउनुहोस्। छिटो उपचारले तपाईंलाई सुरक्षित राख्छ।

नवजात शिशुमा जन्डिस [Neonatal Jaundice] एक सामान्य समस्या हो, तर समयमै पहिचान र उपचार गरेमा यसलाई सजिलै निको पार्न सकिन्छ। Neonatal Jaundice in Nepal को उपचारमा प्रकाश उपचार [Phototherapy] र बारम्बार स्तनपान [Frequent Breastfeeding] महत्त्वपूर्ण हुन्छ। शिशुलाई नियमित रूपमा डाक्टरको निगरानीमा राख्नुहोस् र आवश्यक परीक्षणहरू गराउनुहोस्। जन्डिस [Jaundice] ले तपाईंको शिशुको जीवनलाई नियन्त्रण गर्न नदिनुहोस्। सही जानकारी, उपचार र जीवनशैलीले तपाईं फेरि सामान्य जीवनमा फर्कन सक्नुहुन्छ। डा. हेल्थ नेपालको जानकारी पढ्नुहोस् र आफ्नो शिशुको स्वास्थ्य सुरक्षित राख्नुहोस्।

प्रश्न: नवजात शिशुमा जन्डिस [Neonatal Jaundice] कति सामान्य छ?
उत्तर: नवजात शिशुमा जन्डिस [Neonatal Jaundice] धेरै सामान्य छ, लगभग ६०% शिशुहरूमा यो समस्या देखिन्छ। यो प्रायः शारीरिक जन्डिस [Physiological Jaundice] हुन्छ र आफैं निको हुन्छ। तर, केही शिशुहरूलाई उपचारको आवश्यकता पर्न सक्छ। चिन्ता नलिनुहोस्, धेरै शिशुहरू बिना कुनै जटिलता निको हुन्छन्।

प्रश्न: जन्डिस [Jaundice] का लक्षणहरू के हुन्?
उत्तर: जन्डिस [Jaundice] का मुख्य लक्षणहरूमा छाला र आँखाको सेतो भाग पहेलो हुनु [Yellowing of skin and whites of eyes], शिशुलाई दूध चुस्न गाह्रो हुनु [Difficulty in feeding], र धेरै निदाउनु [Excessive sleepiness] आदि पर्दछन्। यदि यी लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्तै डाक्टरलाई देखाउनुहोस्। समयमै पहिचान गरेमा उपचार सजिलो हुन्छ।

प्रश्न: जन्डिस [Jaundice] को उपचार कसरी गरिन्छ?
उत्तर: जन्डिस [Jaundice] को उपचार शिशुको स्वास्थ्य अवस्था र बिलिरुबिन [Bilirubin] को स्तरमा निर्भर गर्दछ। सामान्य उपचारमा प्रकाश उपचार [Phototherapy] गरिन्छ, जसमा शिशुलाई विशेष प्रकारको प्रकाशमा राखिन्छ। गम्भीर अवस्थामा रगत परिवर्तन [Blood Transfusion] पनि गर्नुपर्ने हुन सक्छ। डाक्टरको सल्लाह अनुसार उपचार गराउनुहोस्।

प्रश्न: जन्डिस [Jaundice] बाट कसरी बचाउने?
उत्तर: जन्डिस [Jaundice] बाट बचाउनको लागि शिशुलाई जन्मदेखि नै नियमित रूपमा स्तनपान गराउनुहोस्। यदि शिशुलाई पर्याप्त मात्रामा दूध पुगिरहेको छैन भने डाक्टरको सल्लाह लिनुहोस्। नियमित स्वास्थ्य जाँच [Regular health check-up] गराउनुहोस्।

प्रश्न: जन्डिस [Jaundice] ले शिशुलाई कस्तो असर गर्छ?
उत्तर: यदि जन्डिस [Jaundice] को समयमै उपचार गरिएन भने यसले कर्निक्टेरस [Kernicterus] जस्ता गम्भीर जटिलताहरू निम्त्याउन सक्छ, जसले मस्तिष्कलाई क्षति पुर्याउँछ। त्यसैले, समयमै उपचार गराउनुहोस्।

प्रश्न: के जन्डिस [Jaundice] संक्रामक हो?
उत्तर: सामान्यतया, जन्डिस [Jaundice] संक्रामक होइन। यो रगतमा बिलिरुबिन [Bilirubin] को मात्रा बढ्नाले हुन्छ। तर, यदि जन्डिस [Jaundice] संक्रमणको कारणले भएको हो भने, त्यो संक्रमण सर्न सक्छ।

प्रश्न: घरमा जन्डिस [Jaundice] को उपचार गर्न सकिन्छ?
उत्तर: हल्का जन्डिस [Jaundice] लाई घरमा बारम्बार स्तनपान गराएर र शिशुलाई पर्याप्त तरल पदार्थ दिएर निको पार्न सकिन्छ। तर, गम्भीर अवस्थामा डाक्टरको सल्लाह अनुसार अस्पतालमा उपचार गराउनु आवश्यक छ। डाक्टरलाई देख्दा सजिलो हुन्छ।

References

1. Nemours KidsHealth. "Jaundice in Newborns." Available at: kidshealth.org