नेपालको राष्ट्रिय खोप कार्यक्रम (National Immunization Programme)
नेपाल सरकारले जन्मदेखि १५ वर्षसम्मका बालबालिकालाई सरकारी स्वास्थ्य संस्थाहरूमा नि:शुल्क खोप उपलब्ध गराउँछ। तलको तालिका नेपालको राष्ट्रिय खोप तालिकाको सामान्य रूपरेखा हो — सही र हालसालैको तालिकाका लागि आफ्नो नजिकको स्वास्थ्य चौकी वा डाक्टरसँग सम्पर्क गर्नुहोस्, किनकि खोप कार्यक्रम समय-समयमा अद्यावधिक हुन्छ।
खोप तालिका (Vaccination Timeline)
| उमेर | खोप |
|---|---|
| जन्मको समयमा | BCG (क्षयरोगविरुद्ध) |
| ६ हप्ता | Pentavalent (DPT-HepB-Hib), PCV, Rotavirus, OPV |
| १० हप्ता | Pentavalent, PCV, Rotavirus, OPV |
| १४ हप्ता | Pentavalent, OPV |
| ९ महिना | दादुरा-रुबेला (Measles-Rubella, MR) |
| १२ महिना | जापानी इन्सेफलाइटिस (JE) |
| १५ महिना | MR दोस्रो मात्रा, टाइफाइड कन्जुगेट खोप (TCV) |
छोरीहरूका लागि, HPV खोप छुट्टै तालिका अनुसार दिइन्छ — विस्तृत जानकारीका लागि हाम्रो HPV खोप बारेको लेख हेर्नुहोस्।
खोप किन महत्त्वपूर्ण छ?
खोपले बालबालिकालाई क्षयरोग, पोलियो, दादुरा, जापानी इन्सेफलाइटिस, टाइफाइड जस्ता जानलेवा रोगहरूबाट सुरक्षा दिन्छ। समयमै र पूर्ण तालिका अनुसार खोप लगाउनु बच्चाको दीर्घकालीन स्वास्थ्यका लागि महत्त्वपूर्ण छ।
खोप छुटेमा के गर्ने?
यदि कुनै खोप छुटेको छ भने, ढिलो नगरी नजिकको स्वास्थ्य चौकीमा सम्पर्क गर्नुहोस् — धेरैजसो खोप ढिलो भए पनि लगाउन सकिन्छ। खोप कार्ड सुरक्षित राख्नुहोस् र प्रत्येक भ्रमणमा साथमा लैजानुहोस्।
कहिले डाक्टर भेट्ने?
- खोप लगाएपछि उच्च ज्वरो, लगातार रुने, वा शरीरमा गम्भीर सुजन देखिएमा।
- खोपपछि श्वास फेर्न गाह्रो हुने वा शरीरभरि रेस देखिने जस्ता एलर्जीको संकेत देखिएमा — तुरुन्तै नजिकैको स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गर्नुहोस्।
- तालिका अनुसारको खोप छुटेमा, जतिसक्दो चाँडो नजिकैको स्वास्थ्य चौकीमा गई बाँकी खोप लगाउने व्यवस्था मिलाउनुहोस्।
खोप कहाँ र कसरी लगाउने?
नेपालको राष्ट्रिय खोप कार्यक्रमअन्तर्गत बालबालिकाका नियमित खोपहरू सरकारी स्वास्थ्य संस्था, स्वास्थ्य चौकी र खोप क्लिनिकमा निःशुल्क उपलब्ध छन्। नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा खोपको दिन र समय सोध्नुहोस् — धेरै ठाउँमा हप्ताको तोकिएको दिन खोप सेवा दिइन्छ।
खोप कार्ड सुरक्षित राख्नुहोस्
बच्चाको खोप कार्ड (immunization card) विद्यालय भर्ना, विदेश यात्रा र पछिका खोपका लागि आवश्यक पर्छ। कार्ड हराए स्वास्थ्य संस्थामा रेकर्ड हुन सक्छ, तर सम्भव भए फोटो खिचेर पनि राख्नुहोस्।
खोपको मिति छुट्यो भने के गर्ने?
घबराउनुपर्दैन — छुटेको खोप पछि पनि लगाउन सकिन्छ र सुरुदेखि दोहोर्याउनुपर्दैन। जति सक्दो चाँडो स्वास्थ्य संस्थामा गएर बाँकी खोप मिलाउनुहोस्; स्वास्थ्यकर्मीले बाँकी तालिका बनाइदिनुहुन्छ।
खोपपछि सामान्य के हुन्छ?
- खोप लगाएको ठाउँ हल्का रातो, सुन्निने वा दुख्ने — यो सामान्य हो र आफैँ ठीक हुन्छ।
- हल्का ज्वरो आउन सक्छ; धेरै पानी/दूध खुवाउनुहोस्, आवश्यक परे डाक्टरको सल्लाहमा ज्वरोको औषधि दिनुहोस्।
- बच्चा झर्को मान्ने वा कम खाने हुन सक्छ — प्रायः एक-दुई दिनमा सामान्य हुन्छ।
तुरुन्त डाक्टर भेट्नुपर्ने: उच्च ज्वरो नघटेमा, बच्चा असामान्य रूपमा निन्याउरो वा प्रतिक्रियाविहीन भएमा, लगातार रोइरहेमा, वा सास फेर्न गाह्रो, अनुहार-ओठ सुन्निने जस्ता एलर्जीका लक्षण देखिएमा।
सुन्नमा आउने भ्रम
खोपले आत्मकेन्द्रित (autism) गराउँछ भन्ने दाबी वैज्ञानिक अध्ययनहरूले गलत प्रमाणित गरिसकेका छन्। खोप नलगाउँदा दादुरा, टिटानस, पोलियो जस्ता गम्भीर र कतिपय अवस्थामा ज्यानै जान सक्ने रोगको जोखिम भने वास्तविक हुन्छ।
सन्दर्भ
- Nepal national immunization schedule, as documented across multiple clinical and health-facility sources (Nepal Pediatric Society-affiliated guidance, hospital immunization schedules). Parents should confirm current schedule with their local health facility, as EPI schedules are periodically revised.