यौन सम्बन्धमा मञ्जुरी (Consent) एउटा यस्तो विषय हो जुनबारे धेरैलाई ठ्याक्कै थाहा हुँदैन — तर यो बुझ्नु आफ्नो र अर्काको सुरक्षाका लागि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। यो लेखले मञ्जुरी भनेको के हो, र नेपालको कानूनले यसबारे के भन्छ भनेर सोझो भाषामा बुझाउँछ।
मञ्जुरी (Consent) भनेको के हो?
मञ्जुरी भनेको स्वेच्छाले, कुनै दबाब वा डर बिना दिइएको "हो" हो। यसका केही महत्त्वपूर्ण पक्ष छन्:
- यो स्पष्ट हुनुपर्छ: चुप लाग्नु वा प्रतिरोध नगर्नु मञ्जुरी होइन।
- यो जुनसुकै बेला फिर्ता लिन सकिन्छ: पहिले "हो" भनिसकेपछि पनि, कुनै पनि क्षणमा मन बदलेर "होइन" भन्न पाइन्छ, र त्यो सम्मान गरिनुपर्छ।
- यो दबाब वा धम्कीबाट मुक्त हुनुपर्छ: कसैले जिद्दी गरेर, धम्की दिएर, वा लगातार दबाब दिएर "हो" भनाउनु वास्तविक मञ्जुरी होइन।
- मत्तिएको वा बेहोश अवस्थामा दिइएको मञ्जुरी मान्य हुँदैन।
नेपालमा मञ्जुरीको कानूनी उमेर के हो?
नेपालको मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ (Muluki Criminal Code, 2017) अनुसार, यौन सम्पर्कको लागि कानूनी मञ्जुरी दिन सक्ने उमेर १८ वर्ष हो। यसअघि यो उमेर १६ वर्ष थियो, जुन २०१७ मा बढाइएको हो।
यसको व्यावहारिक अर्थ के हो भने, संहिताको दफा २१९(२) अनुसार, १८ वर्षमुनिको कसैसँग भएको यौन सम्पर्कलाई निजको मञ्जुरी भए पनि कानूनी रूपमा बलात्कार (Rape) नै मानिन्छ। यहाँ उमेरमा नजिकैका किशोर-किशोरी (जस्तै १७ र १८ वर्षका साथी) बीचको सम्बन्धका लागि छुट्टै व्यवस्था (जसलाई अन्य देशमा "Romeo and Juliet Law" भनिन्छ) नेपाली कानूनमा हाल छैन। यो कानूनी वास्तविकता हो — डर देखाउनका लागि होइन, तर यथार्थ जानकारी दिनका लागि यहाँ उल्लेख गरिएको छ, ताकि किशोर-किशोरीहरूले आफ्नो र आफ्ना साथीहरूको सुरक्षाबारे सही निर्णय लिन सकून्।
स्वस्थ सम्बन्धका संकेतहरू
राम्रो सम्बन्धमा एक-अर्काको "होइन" लाई सम्मान गरिन्छ, दबाब दिइँदैन, र निर्णय बराबरीको हुन्छ। यदि कसैले तपाईंलाई डर देखाएर, लाज देखाएर, वा "माया गर्छु भने गर्नैपर्छ" भनेर कुनै काम गर्न बाध्य पार्न खोज्छ भने, त्यो स्वस्थ सम्बन्ध होइन।
"होइन" कसरी भन्ने?
स्पष्ट र सीधा भाषामा भन्नु सबैभन्दा असरदार हुन्छ — "मलाई मन छैन," "म तयार छैन" भन्न सकिन्छ। कारण दिनु आवश्यक छैन। यदि साथीले तपाईंको "होइन" लाई सम्मान गर्दैन भने, त्यो सम्बन्धबाट टाढा हुनु र भरोसा गर्न सकिने कसैलाई (आमाबुबा, शिक्षक, वा काउन्सिलर) बताउनु सुरक्षित उपाय हो।
दबाब वा जबरजस्ती भएमा कहाँ सहयोग पाइन्छ?
यदि तपाईं आफैं वा तपाईंको कुनै साथीले दबाब, धम्की वा जबरजस्तीको सामना गरिरहनुभएको छ भने, Marie Stopes Nepal को Meri Saathi Helpline (1143, NTC र Ncell दुवैमा निःशुल्क) मा गोप्य रूपमा कुरा गर्न सकिन्छ। यो लाज मान्नुपर्ने कुरा होइन — मद्दत माग्नु साहसको काम हो।
कहिले सहयोग लिने?
- दबाब, धम्की, वा जबरजस्तीको सामना गरिरहेको महसुस भएमा।
- कुनै सम्बन्धमा असुरक्षित महसुस भएमा।
- तुरुन्तै भरोसा गर्न सकिने वयस्क वा Meri Saathi Helpline (1143) मा सम्पर्क गर्नुहोस् — मद्दत माग्नु साहसको काम हो।
सन्दर्भ
- ICJ. "Serious Crimes in Nepal's Criminal Code Bill, 2014 — Briefing Paper." Available at: icj.org
- LawAlpine. "Overview of Nepal's Civil and Criminal Codes 2017 (2074)." Available at: lawalpine.com
- Marie Stopes Nepal. "Contact Centre — Meri Saathi Helpline." Available at: mariestopes.org.np