अंगदान [Organ Donation]: प्रक्रिया, कानुन र महत्त्व

# अंगदान [Organ Donation]: कारण, लक्षण, उपचार र रोकथाम

परिचय

अंगदान [Organ Donation] भनेको एक व्यक्ति (दाता) को स्वस्थ अंग वा तन्तुहरू [tissues] लाई अर्को व्यक्ति (प्राप्तकर्ता) को शरीरमा प्रत्यारोपण [transplant] गर्ने प्रक्रिया हो जसको अंगहरू बिग्रिएका छन् वा काम गर्न छोडेका छन्। यो एक जीवन बचाउने र जीवनको गुणस्तर सुधार गर्ने महान कार्य हो। यसले मिर्गौला [kidney], कलेजो [liver], मुटु [heart], फोक्सो [lungs], प्यान्क्रियाज [pancreas], आन्द्रा [intestines], आँखाको नानी [cornea], छाला [skin], हड्डी [bone] र रक्तनली [blood vessels] जस्ता अंगहरू दान गर्न सकिन्छ।

नेपालमा अंगदानको अवधारणा बिस्तारै फैलँदै गएको छ, तर अझै पनि यसको बारेमा जनचेतनाको कमी छ। हजारौं मानिसहरू अंग प्रत्यारोपणको पर्खाइमा छन् र समयमै अंग नपाउँदा कतिपयले ज्यानसमेत गुमाउनुपरेको छ। यस लेखले अंगदानको महत्त्व, प्रक्रिया र यससँग सम्बन्धित विभिन्न पक्षहरूमा प्रकाश पार्नेछ ताकि पाठकहरूले यसको बारेमा पूर्ण जानकारी प्राप्त गर्न सकून्। तपाईंको सानो प्रयासले कसैको जीवनमा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

अंगदान के हो?

अंगदान [Organ Donation] एक यस्तो चिकित्सकीय प्रक्रिया हो जहाँ एक जीवित वा मृत व्यक्तिबाट स्वस्थ अंगहरू वा तन्तुहरू निकालिन्छन् र ती अंगहरू आवश्यक पर्ने अर्को व्यक्तिमा प्रत्यारोपण गरिन्छ। यसको मुख्य उद्देश्य अंग फेल भएका बिरामीहरूलाई नयाँ जीवन दिनु हो। अंगहरू दान गर्दा दाताको परिवारले दानको लागि सहमति दिनुपर्छ र दाताको स्वास्थ्य अवस्था अंगदानका लागि उपयुक्त हुनुपर्छ। अंगदानको प्रक्रियालाई जीवित अंगदान [living organ donation] र मृत अंगदान [deceased organ donation] गरी दुई मुख्य प्रकारमा विभाजन गर्न सकिन्छ।

नेपालमा अंगदानको क्षेत्रमा प्रगति भइरहेको छ, तर अंगहरूको माग र आपूर्तिबीच ठूलो खाडल छ। मानव अंग प्रत्यारोपण केन्द्र [Human Organ Transplant Center] जस्ता संस्थाहरूले अंग प्रत्यारोपण सेवाहरू प्रदान गर्दै आएका छन्। विशेषगरी मिर्गौला प्रत्यारोपण [kidney transplant] नेपालमा सामान्य भइसकेको छ, तर मुटु, कलेजो जस्ता अन्य अंगहरूको प्रत्यारोपण अझै सीमित छ। जनचेतनाको कमी, धार्मिक र सांस्कृतिक गलत धारणा, र कानुनी तथा संरचनात्मक चुनौतीहरू नेपालमा अंगदानका प्रमुख बाधाहरू हुन्। तपाईंको जीवन बचाउने निर्णयले धेरैलाई प्रेरणा दिन सक्छ।

🚨 लक्षणहरू [Symptoms]

अंगदान का मुख्य लक्षणहरू यस प्रकार छन्:

• • अंग फेल भएको लक्षणहरू [Symptoms of organ failure]

• • शरीरमा तरल पदार्थ जम्मा हुनु [Fluid retention]

• • थकान र कमजोरी [Fatigue and weakness]

• • श्वास फेर्न गाह्रो हुनु [Difficulty breathing]

• • छाला पहेँलो हुनु [Jaundice] (कलेजो फेल भएमा)

• • पेट दुख्नु वा सुन्निनु [Abdominal pain or swelling]

• • पिसाब उत्पादनमा कमी [Decreased urine output]

माथि उल्लेखित लक्षणहरू अंग फेल भएका बिरामीहरूमा देखिन्छन् जसलाई अंग प्रत्यारोपणको आवश्यकता पर्न सक्छ। यी लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्तै चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ।

⚠️ अंग फेल [Organ Failure] भएका बिरामीहरूमा देखिने खतरनाक संकेतहरू [Danger Signs]:

• ⚠️ अत्याधिक श्वासप्रश्वासको समस्या [Severe respiratory distress]

• ⚠️ होश गुमाउनु वा बेहोस हुनु [Loss of consciousness or coma]

• ⚠️ शरीरमा गम्भीर संक्रमण [Severe systemic infection]

• ⚠️ रक्तचापमा अचानक गिरावट [Sudden drop in blood pressure]

• ⚠️ मिर्गौलाले पूर्ण रूपमा काम नगर्नु [Complete kidney shutdown]

• ⚠️ कलेजोको पूर्ण विफलता [Complete liver failure]

• ⚠️ मुटुको धड्कन असामान्य हुनु [Abnormal heart rhythm]

• ⚠️ शरीरका अन्य अंगहरूमा क्षति [Damage to other vital organs]

जटिलताहरू [Complications]

अंग फेलियरका कारण निम्न जटिलताहरू [complications] उत्पन्न हुन सक्छन् जसले अंग प्रत्यारोपण आवश्यक बनाउँछ:

• • मृगौला फेलियर [Kidney failure] बाट डायलिसिस [dialysis] को आवश्यकता

• • कलेजोको सिरोसिस [Liver cirrhosis] र कलेजो फेलियर [liver failure]

• • मुटु फेलियर [Heart failure] र मुटुका अन्य समस्याहरू

• • फोक्सोको गम्भीर रोग [Severe lung disease] र श्वासप्रश्वासमा समस्या

• • प्यान्क्रियाज फेलियर [Pancreas failure] बाट मधुमेह [diabetes]

• • जीवनको गुणस्तरमा गम्भीर ह्रास [Severe deterioration in quality of life]

⚠️ कारण र जोखिम कारकहरू [Causes & Risk Factors]

अंगदान धेरै कारणहरूले हुन सक्छ। यहाँ मुख्य कारणहरू उल्लेख गरिएका छन्:

दीर्घकालीन रोगहरू [Chronic Diseases] (७०%)::

• • • उच्च रक्तचाप [Hypertension] र मधुमेह [Diabetes] (मिर्गौला फेलियरको प्रमुख कारण)

• • • हेपाटाइटिस बी र सी [Hepatitis B and C] (कलेजो फेलियरको प्रमुख कारण)

• • • मुटुका जन्मजात रोगहरू [Congenital heart defects]

• • • सिस्टिक फाइब्रोसिस [Cystic fibrosis] (फोक्सोका लागि)

तीव्र अंग फेलियर [Acute Organ Failure] (२०%)::

• • • गम्भीर चोटपटक [Severe trauma]

• • • अचानक संक्रमण [Sudden infections]

• • • विषाक्त पदार्थको सेवन [Ingestion of toxins]

• • • सेप्सिस [Sepsis]

अन्य कारणहरू [Other Causes] (१०%)::

• • • आनुवंशिक रोगहरू [Genetic disorders]

• • • अटोइम्युन रोगहरू [Autoimmune diseases]

मृत्यु [Death] पछि::

• • • मस्तिष्क मृत्यु [Brain death] (अंगदानका लागि उपयुक्त)

• • • हृदय मृत्यु [Cardiac death] (तन्तु दानका लागि उपयुक्त)

नेपालमा जोखिम कारकहरू [Risk Factors in Nepal]:

• • अंगदानबारे जनचेतनाको कमी [Lack of public awareness about organ donation]

• • धार्मिक तथा सांस्कृतिक गलत धारणा [Religious and cultural misconceptions]

• • अंग प्रत्यारोपणका लागि सीमित पूर्वाधार [Limited infrastructure for organ transplantation]

• • अंगदान प्रक्रियाको जटिलता [Complexity of organ donation process]

• • कानुनी तथा नीतिगत चुनौतीहरू [Legal and policy challenges]

• • अंग तस्करीको डर [Fear of organ trafficking]

🩺 निदान र परीक्षणहरू [Diagnosis & Tests]

अंगदानको आवश्यकता भएका बिरामीहरूको निदान विस्तृत चिकित्सकीय परीक्षण [medical examination] पछि गरिन्छ। अंगदाताको हकमा, दानका लागि उपयुक्तता सुनिश्चित गर्न विभिन्न परीक्षणहरू गरिन्छ।

• • रक्त परीक्षण [Blood tests] (रक्त समूह, तन्तु मिल्दोपन [tissue compatibility])

• • पिसाब परीक्षण [Urine tests]

• • इमेजिंग परीक्षणहरू [Imaging tests] (अल्ट्रासाउन्ड [ultrasound], सीटी स्क्यान [CT scan], एमआरआई [MRI])

• • अंगको कार्य परीक्षण [Organ function tests] (कलेजो, मिर्गौला, मुटु)

• • मनोवैज्ञानिक मूल्यांकन [Psychological evaluation] (जीवित दाताका लागि)

• • मस्तिष्क मृत्युको निदान [Diagnosis of brain death] (मृत्यु पछि अंगदानका लागि)

यी परीक्षणहरूले दाताको अंग स्वस्थ छ वा छैन र प्राप्तकर्ताको शरीरले त्यसलाई स्वीकार गर्न सक्छ वा सक्दैन भन्ने सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्दछ। सही निदानले प्रत्यारोपणको सफलता दर बढाउँछ।

💊 उपचार [Treatment]

अंगदान आफैंमा उपचार नभई अंग फेलियर भएका बिरामीहरूका लागि जीवन बचाउने एउटा माध्यम हो। यसको मुख्य उद्देश्य बिरामीलाई स्वस्थ र सक्रिय जीवन बिताउन मद्दत गर्नु हो।

१. अंग दानको निर्णय [Decision for Organ Donation]::

अंगदानको निर्णय जीवित दाताले स्वेच्छाले गर्नुपर्छ वा मृत दाताको हकमा परिवारले सहमति दिनुपर्छ। नेपालमा मानव अंग प्रत्यारोपण (नियमित तथा निषेध) ऐन, २०५५ र नियमावली, २०७३ ले यसलाई नियमन गर्छ। मृतकको हकमा नजिकको नातेदारले मात्र अंगदानको सहमति दिन सक्छन्।

२. दाता र प्राप्तकर्ताको मिल्दोपन [Donor-Recipient Matching]::

अंग प्रत्यारोपणको सफलताका लागि दाता र प्राप्तकर्ताबीच रक्त समूह [blood group], तन्तु मिल्दोपन [tissue compatibility] (HLA matching) र अन्य चिकित्सकीय मापदण्डहरू मिल्नुपर्छ। यो प्रक्रियाले प्रत्यारोपण पछि अंग अस्वीकृतिको [organ rejection] जोखिम कम गर्छ।

३. प्रत्यारोपण शल्यक्रिया [Transplant Surgery]::

मिल्दो अंग फेला परेपछि, अनुभवी शल्यचिकित्सकहरूको टोलीले दाताबाट अंग निकालेर प्राप्तकर्ताको शरीरमा प्रत्यारोपण गर्छ। यो एक जटिल शल्यक्रिया हो जसलाई विशेष उपकरण र विशेषज्ञता चाहिन्छ। नेपालमा मानव अंग प्रत्यारोपण केन्द्र, शिक्षण अस्पताल लगायतका केही अस्पतालहरूमा यो सेवा उपलब्ध छ।

४. प्रत्यारोपणपछिको हेरचाह [Post-transplant Care]::

प्रत्यारोपणपछि, प्राप्तकर्तालाई अंग अस्वीकृति रोक्नका लागि जीवनभर प्रतिरक्षा दमनकारी औषधिहरू [immunosuppressive medications] सेवन गर्नुपर्छ। नियमित फलो-अप [follow-up], परीक्षण र जीवनशैलीमा परिवर्तनहरू आवश्यक हुन्छन्। यसले अंगको दीर्घकालीन कार्यक्षमता सुनिश्चित गर्छ।

५. मानसिक तथा भावनात्मक सहयोग [Psychological and Emotional Support]::

अंगदान र प्रत्यारोपण दुवै दाता र प्राप्तकर्ताका लागि भावनात्मक रूपमा चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ। यसका लागि मनोवैज्ञानिक परामर्श [counseling] र सहयोग आवश्यक हुन्छ। परिवारको साथ र समर्थनले यस प्रक्रियालाई सहज बनाउन मद्दत गर्छ। तपाईं यस यात्रामा एक्लै हुनुहुन्न।

🌱 आहार र जीवनशैली [Diet & Lifestyle]

अंग प्रत्यारोपणपछि स्वस्थ जीवनका लागि उचित आहार [diet] महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सामान्यतया, अंग फेलियर भएका बिरामीहरूले पनि आफ्नो अंगको कार्यक्षमतालाई ध्यानमा राखेर विशेष आहार नियमहरू पालना गर्नुपर्छ।

• • कम नुन भएको खाना [Low-sodium diet] (उच्च रक्तचाप र तरल पदार्थ जम्मा हुनबाट बच्न)

• • प्रोटिनको सन्तुलित सेवन [Balanced protein intake] (मिर्गौला र कलेजो रोगमा मात्रा फरक हुन सक्छ)

• • प्रशस्त फलफूल र तरकारी [Plenty of fruits and vegetables] (भिटामिन र मिनरल्सका लागि)

• • प्रशस्त पानी पिउने [Drink plenty of water] (तरल पदार्थको सेवन चिकित्सकको सल्लाह अनुसार)

• • कम बोसोयुक्त खानेकुरा [Low-fat foods] (मुटु र कलेजोको स्वास्थ्यका लागि)

• • प्रशोधित खानाहरूबाट बच्ने [Avoid processed foods]

• • मदिरा र धुम्रपान त्याग्ने [Avoid alcohol and smoking]

यी आहार नियमहरू सामान्य जानकारीका लागि मात्र हुन्। प्रत्येक व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था फरक हुने भएकाले, आफ्नो चिकित्सक वा पोषणविद् [nutritionist] सँग परामर्श गरेर व्यक्तिगत आहार योजना बनाउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

🔍 रोकथामका उपायहरू [Prevention]

अंगदान आफैंमा रोकथामको उपाय नभई अंग फेलियर भएका बिरामीहरूका लागि उपचारको विधि हो। तर, अंग फेलियर हुनबाट बच्न निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:

१. स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने [Adopt a Healthy Lifestyle]::

नियमित व्यायाम [regular exercise], सन्तुलित आहार [balanced diet] र पर्याप्त निद्रा [adequate sleep] ले दीर्घकालीन रोगहरू जस्तै मधुमेह [diabetes], उच्च रक्तचाप [hypertension] र मुटु रोग [heart disease] को जोखिम कम गर्छ, जुन अंग फेलियरका प्रमुख कारण हुन्।

२. नियमित स्वास्थ्य परीक्षण [Regular Health Check-ups]::

नियमित स्वास्थ्य परीक्षणले रोगहरूलाई प्रारम्भिक चरणमा पत्ता लगाउन र उपचार गर्न मद्दत गर्छ, जसले अंगहरूमा हुने क्षतिलाई रोक्न सक्छ। नेपालमा सरकारी तथा निजी स्वास्थ्य संस्थाहरूमा यो सेवा उपलब्ध छ।

३. रोगहरूको उचित व्यवस्थापन [Proper Management of Diseases]::

यदि कुनै दीर्घकालीन रोगहरू छन् भने, तिनीहरूको उचित व्यवस्थापन [management] र चिकित्सकको सल्लाह अनुसार औषधि सेवन गर्दा अंग फेलियरको जोखिम कम हुन्छ। जस्तै, मधुमेहलाई नियन्त्रणमा राख्नाले मिर्गौलालाई बचाउन सकिन्छ।

४. जनचेतना र शिक्षा [Awareness and Education]::

अंगदानको महत्त्वबारे जनचेतना फैलाउनु र मानिसहरूलाई शिक्षित गर्नु आवश्यक छ। यसले गलत धारणाहरू हटाउन र अंगदानलाई प्रोत्साहन गर्न मद्दत गर्छ। नेपाल सरकार र विभिन्न गैर-सरकारी संस्थाहरूले यस दिशामा काम गरिरहेका छन्।

🚨 कहिले डाक्टरलाई देखाउने? [When to See a Doctor]

यदि तपाईंलाई वा तपाईंको परिवारका कुनै सदस्यलाई अंग फेलियरका लक्षणहरू देखिएमा वा अंग प्रत्यारोपणको आवश्यकता परेमा, तुरुन्तै चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ। निम्न अवस्थाहरूमा विशेष ध्यान दिनुहोस्:

• 🚨 अचानक गम्भीर पेट दुख्नु [Sudden severe abdominal pain]

• 🚨 होश गुमाउनु वा गम्भीर मानसिक भ्रम [Loss of consciousness or severe mental confusion]

• 🚨 श्वास फेर्न धेरै गाह्रो हुनु [Extreme difficulty breathing]

• 🚨 पिसाब बिल्कुलै नआउनु [Complete absence of urine output]

• 🚨 शरीरमा धेरै सुन्निनु [Severe swelling throughout the body]

• 🚨 छाला र आँखा पहेँलो हुनु [Yellowing of skin and eyes (jaundice)]

• 🚨 अचानक रक्तचापमा खतरनाक गिरावट [Sudden dangerous drop in blood pressure]

• 🚨 निरन्तर बान्ता र वाकवाकी लाग्नु [Persistent vomiting and nausea]

यी खतरनाक संकेतहरू हुन् जसलाई तत्काल चिकित्सकीय हस्तक्षेप [medical intervention] आवश्यक पर्छ। ढिलाइले जीवन जोखिममा पार्न सक्छ, विशेषगरी बालबालिका र वृद्धवृद्धाहरूमा। चिन्ता नलिनुहोस्, सही समयमा उपचारले ठूलो फरक पार्छ।

निष्कर्ष [Conclusion]

अंगदान [Organ Donation] एक महान कार्य हो जसले अंग फेलियरका कारण पीडित हजारौं मानिसहरूलाई नयाँ जीवन दिन्छ। नेपालमा अंगदानको महत्त्व बढ्दै गएको छ, तर अझै पनि जनचेतनाको कमी र सांस्कृतिक अवरोधहरूले गर्दा दाताको संख्या कम छ। सन् २०७९/८० मा मानव अंग प्रत्यारोपण केन्द्रमा २३८ वटा मिर्गौला प्रत्यारोपण गरिएको थियो, जसमध्ये अधिकांश जीवित दाताबाट भएका थिए।

अंगदानबारे सही जानकारी पाउनु, यसको महत्त्व बुझ्नु र अंगदानको लागि प्रतिज्ञा [pledge] गर्नुले धेरैको जीवन बचाउन सक्छ। आफ्नो परिवारसँग यस विषयमा छलफल गर्नुहोस् र अंगदानको निर्णय लिनुहोस्। तपाईंको एक निर्णयले कसैको जीवनमा आशाको दियो बाल्न सक्छ। तपाईंको सानो प्रयासले कसैको जीवनमा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू [FAQs]

प्रश्न: नेपालमा को-कोले अंगदान गर्न सक्छन्?

उत्तर: नेपालमा जीवित व्यक्तिले आफ्नो नजिकको नातेदारलाई (बुबा, आमा, छोरा, छोरी, पति, पत्नी, दाजु, भाइ, दिदी, बहिनी, हजुरबुबा, हजुरआमा, नाति, नातिनी, सासु, ससुरा, बुहारी, ज्वाइँ) मिर्गौला वा कलेजोको केही अंश दान गर्न सक्छन्। मस्तिष्क मृत्यु [brain death] भएका व्यक्तिले आफ्नो परिवारको सहमतिमा मिर्गौला, कलेजो, मुटु, फोक्सो, प्यान्क्रियाज, आँखाको नानी जस्ता अंगहरू दान गर्न सक्छन्।

प्रश्न: मृत्युपछि अंगदान कसरी गरिन्छ?

उत्तर: मृत्युपछि अंगदानका लागि व्यक्तिको मस्तिष्क मृत्यु [brain death] भएको हुनुपर्छ। मस्तिष्क मृत्यु भएपछि, परिवारले अंगदानका लागि सहमति दिनुपर्छ। त्यसपछि, चिकित्सकहरूले अंगहरू निकालेर आवश्यक पर्ने बिरामीमा प्रत्यारोपण गर्छन्। नेपालमा मानव अंग प्रत्यारोपण केन्द्रमा यसको व्यवस्था छ।

प्रश्न: अंगदान गर्दा दातालाई पीडा हुन्छ?

उत्तर: जीवित अंगदान [living organ donation] मा शल्यक्रियाको समयमा एनेस्थेसिया [anesthesia] दिइने हुनाले पीडा हुँदैन। शल्यक्रियापछि केही दिनसम्म सामान्य दुखाइ हुन सक्छ जसलाई औषधिले नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। मस्तिष्क मृत्यु भएका दातालाई कुनै पीडा महसुस हुँदैन।

प्रश्न: धर्मले अंगदानलाई स्वीकार गर्छ?

उत्तर: अधिकांश प्रमुख धर्महरूले अंगदानलाई जीवन बचाउने एक महान कार्यको रूपमा समर्थन गर्छन् वा यसको विरोध गर्दैनन्। हिन्दू, बौद्ध, क्रिश्चियन र इस्लाम धर्मका धेरै अनुयायीहरूले अंगदानलाई अनुमोदन गरेका छन्। यदि कुनै शंका छ भने, आफ्नो धार्मिक गुरुसँग परामर्श गर्न सकिन्छ।

प्रश्न: अंगदानको लागि कसरी दर्ता गर्ने?

उत्तर: नेपालमा मानव अंग प्रत्यारोपण केन्द्र [Human Organ Transplant Center] मा अंगदानका लागि प्रतिज्ञा पत्र [pledge form] भर्न सकिन्छ। यसले तपाईंको मृत्युपछि अंगदान गर्ने इच्छालाई जनाउँछ। यद्यपि, मृत्युपछि परिवारको सहमति अनिवार्य हुन्छ।

प्रश्न: अंगदान गरेपछि शरीरको अवस्था कस्तो हुन्छ?

उत्तर: मृत्युपछि अंगदान गरिसकेपछि शरीरलाई सम्मानपूर्वक सिउने गरिन्छ र यसले अन्तिम संस्कारमा कुनै बाधा पुर्‍याउँदैन। जीवित दाताको हकमा, दान गरिएको अंगको प्रकार अनुसार शरीरको सामान्य कार्यमा फरक पर्न सक्छ, तर अधिकांश दाताहरू पूर्ण रूपमा स्वस्थ जीवनमा फर्कन्छन्।

प्रश्न: अंगदानले कति जनाको ज्यान बचाउन सक्छ?

उत्तर: एउटै मृत दाताले ८ जनासम्मको ज्यान बचाउन र ७५ जनाभन्दा बढीको जीवनको गुणस्तर सुधार गर्न सक्छ (अंग र तन्तु [tissues] दुवै दान गरेमा)।

सन्दर्भहरू [Sources]

• • मानव अंग प्रत्यारोपण केन्द्र, भक्तपुर ↗

• • नेपाल राजपत्र - मानव अंग प्रत्यारोपण (नियमित तथा निषेध) ऐन, २०५५ ↗

• • WHO Fact Sheet: Organ Transplantation (2023) ↗

• • Ministry of Health and Population, Nepal - Annual Health Report (Latest Available) ↗

• • National Kidney Foundation: Organ Donation Statistics ↗

• • Organ Procurement and Transplantation Network (OPTN) ↗

बाह्य लिङ्कहरू तिनीहरूको सम्बन्धित संस्थाहरूको स्वामित्वमा छन्।

⚠️ चिकित्सा अस्वीकरण [Medical Disclaimer]

यो लेख केवल शैक्षिक उद्देश्य [Educational Purpose] को लागि हो र व्यक्तिगत चिकित्सा सल्लाह [Medical Advice] को विकल्प होइन। कुनै स्वास्थ्य समस्याको लागि सधैं योग्य डाक्टर [Qualified Doctor] सँग सल्लाह लिनुहोस्। यदि तपाईंलाई आकस्मिक स्वास्थ्य समस्या [Medical Emergency] छ भने, तुरुन्त नजिकको अस्पताल [Hospital] मा जानुहोस् वा १०२ (एम्बुलेन्स) मा फोन गर्नुहोस्।