भिटामिन डी को कमी किन हुन्छ?
भिटामिन डी को मुख्य स्रोत घामको किरण हो — छालाले घामबाट भिटामिन डी बनाउँछ। यसका साथै केही खानाबाट पनि थोरै मात्रामा पाइन्छ। घामको सम्पर्क कम हुनु (घरभित्रै धेरै समय बिताउनु, पूरा शरीर ढाक्ने लुगा लगाउनु, वायु प्रदूषण), छालाको रंग गाढा हुनु, र उमेर बढ्दै जानु — यी सबैले भिटामिन डी कम बनाउन सक्छन्।
नेपालमा भिटामिन डी को कमी — चकित पार्ने तथ्याङ्क
काठमाडौंको एक तृतीयक स्तरको अस्पतालमा गरिएको अध्ययनमा ६९.६% बिरामीहरूमा भिटामिन डी को कमी पाइएको थियो — यो धेरै पश्चिमी देशहरूको दरभन्दा निकै बढी हो। यो कमी उमेर बढ्दै गएकाहरूमा र महिलाहरूमा बढी देखिएको थियो, र नवजात शिशुदेखि वयस्कसम्म सबै उमेर समूहमा व्यापक रूपमा पाइयो।
लक्षणहरू
- हड्डी र मांसपेशी दुख्नु
- ढाड दुख्नु
- खुट्टा दुख्नु
- थकान महसुस हुनु
- बच्चाहरूमा हड्डी कमजोर हुनु (Rickets)
उपचार र रोकथाम
दिनको १०-३० मिनेट घामको सम्पर्क (बिहान वा साँझ, हात-खुट्टा खुला राखेर), भिटामिन डी युक्त खाना (माछा, अन्डाको पहेंलो भाग, फोर्टिफाइड दूध), र आवश्यक परेमा डाक्टरको सल्लाहमा सप्लिमेन्ट लिनु उपयुक्त हुन्छ। रगत परीक्षणले भिटामिन डी को स्तर पत्ता लगाउन सकिन्छ।
कहिले डाक्टर भेट्ने?
- हड्डी वा मांसपेशीमा लगातार दुखाइ भएमा।
- बारम्बार वा सामान्य भन्दा सजिलै हड्डी भाँचिएमा।
- आराम गर्दा पनि नसुध्रिने थकान वा कमजोरी महसुस भएमा।
- बालबालिकामा हड्डीको बनावटमा असामान्यता (जस्तै खुट्टा बाङ्गिने) देखिएमा — डाक्टरले रगत जाँच गरी भिटामिन डीको स्तर पत्ता लगाउन सक्छन्।
नेपालको सन्दर्भमा किन ध्यान दिनुपर्छ?
घाम प्रशस्त लाग्ने देश भए पनि नेपालमा भिटामिन डीको कमी सोचेभन्दा धेरै देखिन्छ। यसका केही व्यावहारिक कारण छन्:
- घाममा कम बस्ने बानी — दिनभर घरभित्र वा कार्यालयमा काम गर्ने सहरी जीवनशैली।
- पूरै शरीर ढाक्ने पहिरन र घामबाट जोगिन नियमित सनस्क्रिन प्रयोग।
- वायु प्रदूषण — काठमाडौं उपत्यका लगायत सहरमा धुवाँ-धुलोले सूर्यको UVB किरण छेक्छ।
- जाडो र हिउँदको लामो समय, विशेषगरी हिमाली र पहाडी क्षेत्रमा।
- छालाको रङ गाढा हुँदा भिटामिन डी बन्न बढी समय लाग्ने हुनु।
घामबाट कसरी लिने?
सामान्य सुझाव: बिहान १० बजेदेखि दिउँसो ३ बजेको बीचमा, हप्तामा ३–४ पटक, हात-खुट्टा वा अनुहार-पाखुरा खुला राखेर १५–३० मिनेट घाम ताप्नु। छाला पोल्ने गरी लामो समय घाममा बस्नु भने आवश्यक छैन र हानिकारक हुन सक्छ।
खानाबाट पाइने स्रोत
- माछा (विशेषगरी बोसो भएका माछा), अण्डाको पहेँलो भाग।
- दूध र दूधजन्य पदार्थ; भिटामिन डी थपिएका (fortified) उत्पादन।
- च्याउ — घाममा सुकाइएको च्याउमा भिटामिन डी बढी हुन्छ।
कसलाई बढी जोखिम?
गर्भवती र सुत्केरी महिला, स्तनपान गराइरहेका शिशु, वृद्धवृद्धा, दिनभर घरभित्रै बस्ने व्यक्ति, र मोटोपना वा कलेजो/मिर्गौलाको दीर्घ रोग भएकाहरूमा कमी हुने सम्भावना बढी हुन्छ। पूरक (supplement) लिनुअघि रगत जाँच गराएर डाक्टरको सल्लाहमा मात्रा तय गर्नुहोस् — आफूखुशी उच्च मात्रामा लिँदा हानि हुन सक्छ।
सन्दर्भ
- Vitamin D status studies from tertiary care hospitals in Nepal (Lalitpur and Kathmandu-based cross-sectional studies). Available via: PubMed 23671952
- "Vitamin D Deficiency among Patients Visiting a Tertiary Care Hospital." Available at: PMC7775021