हेमाटोक्रिट परीक्षण [Hematocrit Test]
Hematocrit Test लाई नेपालीमा हेमाटोक्रिट परीक्षण भनिन्छ। (Hematocrit Test meaning in Nepali: हेमाटोक्रिट परीक्षण)
हेमाटोलोजी [Hematology] · रगत [Blood]
हेमाटोक्रिट परीक्षणले तपाईंको रगतमा रातो रक्त कोशिकाको मात्रा (प्रतिशत) मापन गर्छ। यो सामान्य स्वास्थ्य जाँच गर्न र रगतसम्बन्धी विकारहरूको निगरानी वा निदानमा मद्दत गर्न प्रयोग गरिन्छ।
हेमाटोक्रिट परीक्षणले तपाईंको रगतमा रातो रक्त कोशिकाको मात्रा (प्रतिशत) मापन गर्छ। रातो रक्त कोशिकाले फोक्सोबाट शरीरका अन्य भागहरूमा अक्सिजन पुर्याउँछ। हेमाटोक्रिटको स्तर धेरै उच्च वा धेरै कम हुनु रगतसम्बन्धी विकार, डिहाइड्रेसन, वा रगतलाई असर गर्ने अन्य स्वास्थ्य समस्याहरूको संकेत हुन सक्छ।
यो परीक्षण किन गरिन सक्छ?
- नियमित स्वास्थ्य जाँचको भागको रूपमा वा क्यान्सरको उपचार भइरहेको छ वा कुनै चलिरहेको स्वास्थ्य अवस्था छ भने स्वास्थ्य निगरानी गर्न।
- एनिमिया (शरीरमा पर्याप्त रातो रक्त कोशिका नहुने अवस्था) वा पोलिसिथेमिया (शरीरमा धेरै रातो रक्त कोशिका हुने असामान्य विकार) जस्ता रातो रक्त कोशिका विकारका लक्षणहरू देखिएमा।
- तपाईंको सामान्य स्वास्थ्य जाँच गर्न र रगतसम्बन्धी विकारहरूको निगरानी वा निदानमा मद्दत गर्न।
- यदि तपाईंलाई सास फेर्न गाह्रो हुने, कमजोरी, टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने, वा मुटुको धड्कनमा समस्या जस्ता एनिमियाका लक्षणहरू छन् भने।
- यदि तपाईंलाई टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने, सुत्दा सास फेर्न गाह्रो हुने, कमजोरी, नुहाएपछि चिलाउने, वा असामान्य रक्तस्राव जस्ता पोलिसिथेमियाका लक्षणहरू छन् भने।
परीक्षणअघि के गर्ने?
हेमाटोक्रिट परीक्षणको लागि कुनै विशेष तयारी आवश्यक पर्दैन। यदि तपाईंको चिकित्सकले तपाईंको रगतको नमूनामा अन्य परीक्षणहरू पनि गर्न आदेश दिनुभएको छ भने, तपाईंले परीक्षण गर्नुभन्दा केही घण्टा अघि केही नखाने वा नपिउने (खाली पेट) आवश्यकता हुन सक्छ। तपाईंको चिकित्सकले कुनै विशेष निर्देशनहरू भएमा जानकारी दिनुहुनेछ।
नमुना कसरी लिइन्छ?
एक स्वास्थ्यकर्मीले सानो सुई प्रयोग गरी तपाईंको पाखुराको नसाबाट रगतको नमूना लिनेछन्। सुई छिराएपछि, थोरै मात्रामा रगत टेस्ट ट्युब वा सानो सिसीमा सङ्कलन गरिनेछ। सुई छिराउँदा वा निकाल्दा हल्का दुखाइ महसुस हुन सक्छ। यो प्रक्रिया सामान्यतया पाँच मिनेटभन्दा कम समय लाग्छ।
जोखिम र असहजता
रगत परीक्षणमा धेरै कम जोखिम हुन्छ। सुई लगाएको ठाउँमा हल्का दुखाइ वा निलो हुन सक्छ, तर धेरैजसो लक्षणहरू चाँडै हराउँछन्।
नतिजा बुझ्ने आधार
तपाईंको हेमाटोक्रिट परीक्षणको नतिजा प्रतिशतको रूपमा रिपोर्ट गरिन्छ। उदाहरणका लागि, यदि तपाईंको हेमाटोक्रिट परीक्षणको नतिजा ४२ छ भने, यसको अर्थ तपाईंको रगतको ४२% रातो रक्त कोशिकाले बनेको छ, र बाँकी सेतो रक्त कोशिका, प्लेटलेट्स र रक्त प्लाज्माले बनेको छ। सामान्य हेमाटोक्रिट स्तर तपाईंको लिङ्ग, उमेर, तपाईं धुम्रपान गर्नुहुन्छ वा गर्नुहुन्न, र तपाईं बस्ने उचाइ अनुसार फरक हुन सक्छ। तपाईंको हेमाटोक्रिट स्तर कति हुनुपर्छ भनेर आफ्नो चिकित्सकलाई सोध्नुहोस्।
सम्भावित नतिजा र अर्थ
सामान्यभन्दा कम हेमाटोक्रिट स्तर [Lower-than-normal hematocrit level]
सम्भावित अर्थ: यो हालैको चोटपटकका कारण रगत बगेको, दीर्घकालीन रगत बग्ने अवस्था, वा शरीरमा पर्याप्त रातो रक्त कोशिका नभएको (एनिमिया) को संकेत हुन सक्छ। एनिमियाका धेरै प्रकारहरू हुन्छन् र तिनीहरू विभिन्न चिकित्सा अवस्थाहरूका कारण हुन सक्छन्। यसले शरीरमा धेरै सेतो रक्त कोशिका बनिरहेको पनि संकेत गर्न सक्छ, जुन हड्डी मज्जाको रोग वा केही क्यान्सरहरू (जस्तै ल्युकेमिया, लिम्फोमा) को कारण हुन सक्छ।
सीमितता: कम हेमाटोक्रिट स्तरले सधैं उपचार आवश्यक पर्ने चिकित्सा अवस्थालाई संकेत गर्दैन। गर्भावस्थाको समयमा शरीरमा सामान्यभन्दा बढी तरल पदार्थ हुने भएकाले हेमाटोक्रिट स्तर कम हुन सक्छ।
अर्को कदम: तपाईंको चिकित्सकले तपाईंको लक्षण, चिकित्सा इतिहास, र अन्य परीक्षण नतिजाहरूको आधारमा थप अनुसन्धान वा उपचारको आवश्यकता निर्धारण गर्नुहुनेछ।
सामान्यभन्दा उच्च हेमाटोक्रिट स्तर [Higher-than-normal hematocrit level]
सम्भावित अर्थ: यो शरीरमा धेरै रातो रक्त कोशिका बनिरहेको संकेत हुन सक्छ, जुन फोक्सोको रोग, जन्मजात मुटुको रोग, मुटु फेल, वा पोलिसिथेमियाका कारण हुन सक्छ। यसले तपाईंको रक्त प्लाज्माको स्तर धेरै कम भएको पनि संकेत गर्न सक्छ, जुन डिहाइड्रेसन (सबैभन्दा सामान्य कारण) वा शकका कारण हुन सक्छ।
सीमितता: उच्च हेमाटोक्रिट स्तरले सधैं उपचार आवश्यक पर्ने चिकित्सा अवस्थालाई संकेत गर्दैन। कम अक्सिजन भएको उच्च उचाइमा बस्दा शरीरले बढी रातो रक्त कोशिका उत्पादन गर्ने भएकाले हेमाटोक्रिट उच्च हुन सक्छ।
अर्को कदम: तपाईंको चिकित्सकले तपाईंको व्यक्तिगत अवस्थाको आधारमा थप परीक्षणहरू, जीवनशैली परिवर्तनहरू, वा उपचार विकल्पहरू छलफल गर्नुहुनेछ।
यस परीक्षणका सीमितता
- हेमाटोक्रिट स्तर तपाईंको लिङ्ग, उमेर, धुम्रपानको बानी, र तपाईं बस्ने उचाइ जस्ता कारकहरूका आधारमा फरक हुन सक्छ।
- परीक्षणको नतिजा सामान्य दायरामा नहुँदैमा सधैं उपचार आवश्यक पर्ने चिकित्सा अवस्था छ भन्ने हुँदैन। उदाहरणका लागि, उच्च उचाइमा बस्दा वा गर्भावस्थामा हेमाटोक्रिट स्तर फरक हुन सक्छ।
- हेमाटोक्रिट परीक्षणले रगतसम्बन्धी विकारहरूको निदानमा मद्दत गर्न सक्छ, तर यसले आफैंमा कुनै निश्चित रोगको निदान गर्दैन। यसको लागि थप परीक्षण र चिकित्सकको मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।
- यो परीक्षणले रगतको रातो रक्त कोशिकाको प्रतिशत मात्र मापन गर्छ, यसले रगतका अन्य घटकहरू (सेतो रक्त कोशिका, प्लेटलेट्स, प्लाज्मा) को विस्तृत जानकारी दिँदैन, जसको लागि CBC जस्ता अन्य परीक्षणहरू आवश्यक पर्न सक्छन्।
सुरक्षित अर्को कदम
यदि तपाईंको हेमाटोक्रिट परीक्षणको नतिजा सामान्य दायराभन्दा बाहिर छ भने, तपाईंको चिकित्सकले तपाईंको लक्षण, चिकित्सा इतिहास, र अन्य परीक्षण नतिजाहरूलाई विचार गरी यसको अर्थ के हो भनेर व्याख्या गर्नुहुनेछ। उहाँले थप परीक्षणहरू, जीवनशैली परिवर्तनहरू, वा उपचार विकल्पहरू सिफारिस गर्न सक्नुहुन्छ।
चिकित्सकलाई सोध्नुपर्ने प्रश्नहरू
- मेरो हेमाटोक्रिट नतिजाको अर्थ मेरो लागि के हो?
- मेरो हेमाटोक्रिट स्तर सामान्य दायराभन्दा बाहिर हुनुको सम्भावित कारणहरू के-के हुन सक्छन्?
- के मलाई मेरो हेमाटोक्रिट स्तरलाई सामान्यमा ल्याउनको लागि कुनै उपचार वा जीवनशैली परिवर्तनहरू आवश्यक पर्छ?
- मेरो हेमाटोक्रिट नतिजाको आधारमा मलाई थप कुन परीक्षणहरू आवश्यक पर्न सक्छन्?
- मेरो हेमाटोक्रिट स्तरले मेरो समग्र स्वास्थ्यलाई कसरी असर गर्छ?
तुरुन्त चिकित्सकीय सहायता कहिले लिने?
यो जानकारी शैक्षिक उद्देश्यका लागि मात्र हो। यसले चिकित्सकीय सल्लाह, निदान वा उपचारलाई प्रतिस्थापन गर्दैन। आफ्नो व्यक्तिगत परीक्षण नतिजाको व्याख्या र उपचारको लागि अनिवार्य रूपमा आफ्नो चिकित्सकसँग परामर्श लिनुहोस्।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू [FAQs]
हेमाटोक्रिट परीक्षण के हो?
हेमाटोक्रिट परीक्षण एउटा रगत परीक्षण हो जसले तपाईंको रगतमा रातो रक्त कोशिकाको मात्रा (प्रतिशत) मापन गर्छ। रातो रक्त कोशिकाले शरीरभरि अक्सिजन पुर्याउने काम गर्छन्।
यो परीक्षण किन गरिन्छ?
यो परीक्षण सामान्यतया तपाईंको सामान्य स्वास्थ्य जाँच गर्न, एनिमिया (कम रातो रक्त कोशिका) वा पोलिसिथेमिया (धेरै रातो रक्त कोशिका) जस्ता रगतसम्बन्धी विकारहरूको निगरानी वा निदानमा मद्दत गर्न, वा कुनै चलिरहेको स्वास्थ्य अवस्थाको निगरानी गर्न गरिन्छ।
परीक्षणको लागि कसरी तयारी गर्ने?
हेमाटोक्रिट परीक्षणको लागि कुनै विशेष तयारी आवश्यक पर्दैन। यद्यपि, यदि तपाईंको चिकित्सकले अन्य रगत परीक्षणहरू पनि आदेश दिनुभएको छ भने, तपाईंलाई परीक्षण गर्नुअघि केही घण्टा खाली पेट बस्न भनिन सक्छ। तपाईंको चिकित्सकले कुनै विशेष निर्देशनहरू भएमा जानकारी दिनुहुनेछ।
परीक्षणको नतिजाको अर्थ के हो?
तपाईंको हेमाटोक्रिट नतिजाले तपाईंको रगतमा रातो रक्त कोशिकाको प्रतिशत देखाउँछ। सामान्यभन्दा कम स्तरले एनिमिया वा रगत बगेको संकेत गर्न सक्छ, जबकि सामान्यभन्दा उच्च स्तरले डिहाइड्रेसन वा धेरै रातो रक्त कोशिका उत्पादन भएको संकेत गर्न सक्छ। तपाईंको चिकित्सकले तपाईंको नतिजाको व्याख्या गर्नुहुनेछ।
के हेमाटोक्रिट स्तरमा परिवर्तन हुनु सधैं गम्भीर समस्याको संकेत हो?
होइन, हेमाटोक्रिट स्तरमा परिवर्तन हुनु सधैं गम्भीर समस्याको संकेत हुँदैन। उदाहरणका लागि, गर्भावस्थामा हेमाटोक्रिट स्तर कम हुन सक्छ र उच्च उचाइमा बस्ने मानिसहरूको हेमाटोक्रिट स्तर उच्च हुन सक्छ। तपाईंको चिकित्सकले तपाईंको व्यक्तिगत अवस्थालाई विचार गरी नतिजाको सही अर्थ बताउनुहुनेछ।
हेमाटोक्रिट परीक्षण कसरी गरिन्छ?
एक स्वास्थ्यकर्मीले तपाईंको पाखुराको नसाबाट सानो सुई प्रयोग गरी रगतको नमूना लिनेछन्। यो प्रक्रिया सामान्यतया छोटो हुन्छ र यसमा थोरै दुखाइ मात्र हुन सक्छ।
हेमाटोक्रिट परीक्षणको जोखिमहरू के-के छन्?
यो एक सामान्य र सुरक्षित परीक्षण हो। सुई लगाएको ठाउँमा हल्का दुखाइ वा निलो हुन सक्छ, जुन सामान्यतया चाँडै हराउँछ।
थप हेर्नुहोस्
आधार स्रोत
U.S. National Library of Medicine — Hematocrit Test: MedlinePlus Medical Test