छाउपडी र महिनावारी स्वास्थ्य [Chhaupadi and Menstrual Health]: कारण, लक्षण, उपचार र रोकथाम

# छाउपडी र महिनावारी स्वास्थ्य [Chhaupadi and Menstrual Health]: कारण, लक्षण, उपचार र रोकथाम

परिचय

छाउपडी प्रथा नेपालको पश्चिमी पहाडी भेगमा विशेष गरी प्रचलित एक हानिकारक सामाजिक र सांस्कृतिक अभ्यास हो, जहाँ महिनावारी भएका महिला र किशोरीहरूलाई 'अशुद्ध' मानेर घरबाट अलग राखिन्छ। यस प्रथाले महिलाहरूको शारीरिक, मानसिक र सामाजिक स्वास्थ्यमा गम्भीर नकारात्मक असर पार्छ। महिनावारी प्राकृतिक जैविक प्रक्रिया भए पनि, यसका वरिपरि रहेका गलत धारणाहरूले महिलाहरूलाई भेदभाव र दुर्व्यवहारको शिकार बनाउँछ।

यो लेखले छाउपडी प्रथा र महिनावारी स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित विभिन्न पक्षहरू, यसका कारणहरू, महिलाहरूले भोग्नुपर्ने समस्याहरू, यसबाट हुने जोखिमहरू, र यसको रोकथामका उपायहरूबारे विस्तृत जानकारी प्रदान गर्दछ। महिनावारी स्वास्थ्यको महत्त्व बुझ्नु र छाउपडी जस्ता हानिकारक प्रथाहरूको अन्त्य गर्नु स्वस्थ र समानतापूर्ण समाजको लागि अपरिहार्य छ। तपाईं एक्लै हुनुहुन्न; हामी सबै मिलेर यो हानिकारक प्रथाको अन्त्य गर्न सक्छौं।

छाउपडी र महिनावारी स्वास्थ्य के हो?

छाउपडी प्रथा एक परम्परागत अभ्यास हो जसमा महिनावारी भएका महिला वा सुत्केरी महिलाहरूलाई घरभित्र पस्न, परिवारका सदस्यहरूसँग घुलमिल हुन, धार्मिक गतिविधिमा भाग लिन, निश्चित खानेकुरा छुन वा खानबाट वञ्चित गरिन्छ। उनीहरूलाई छुट्टै 'छाउगोठ' वा घरबाहिरको सानो, असुरक्षित ठाउँमा बस्न बाध्य पारिन्छ। यो प्रथाले महिलाको शारीरिक स्वच्छता र स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्नुका साथै मनोवैज्ञानिक आघात पनि पुर्‍याउँछ।

नेपालमा, विशेष गरी सुदूरपश्चिम र मध्यपश्चिमका केही जिल्लाहरूमा छाउपडी प्रथा अझै पनि गहिरो जरा गाडेर बसेको छ। यद्यपि नेपाल सरकारले सन् २००५ मा यसलाई सर्वोच्च अदालतबाट गैरकानुनी घोषणा गरी सन् २०१८ मा फौजदारी संहितामा अपराधीकरण गरे पनि, यसको पूर्ण उन्मूलन हुन सकेको छैन। यस प्रथाका कारण जाडोमा चिसोले कठ्याङ्ग्रिएर, सर्पको टोकाइबाट, वा निसास्सिएर महिलाहरूको मृत्यु भएका घटनाहरू पनि सार्वजनिक भएका छन्। यो प्रथाले महिलाको जीवन र मर्यादामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गर्छ।

🚨 लक्षणहरू [Symptoms]

छाउपडी र महिनावारी स्वास्थ्य का मुख्य लक्षणहरू यस प्रकार छन्:

• • सामाजिक बहिष्करण [Social exclusion]: महिनावारीको समयमा परिवार र समुदायबाट अलग गरिनु।

• • मनोवैज्ञानिक तनाव [Psychological stress]: डर, चिन्ता, लाज र एक्लोपन महसुस हुनु।

• • शारीरिक चोटपटकको जोखिम [Risk of physical injury]: छाउगोठ वा असुरक्षित बासस्थानमा बस्दा सर्पको टोकाइ, जंगली जनावरको आक्रमण वा यौन हिंसाको जोखिम।

• • संक्रमणको उच्च जोखिम [Higher risk of infections]: सरसफाइको कमी र उचित महिनावारी स्वच्छता उत्पादनहरूको अभावले मूत्रमार्ग संक्रमण [Urinary Tract Infections - UTI], प्रजनन मार्ग संक्रमण [Reproductive Tract Infections - RTI] र अन्य संक्रमणको जोखिम बढ्नु।

• • विद्यालय वा काममा अनुपस्थिति [Absence from school or work]: महिनावारीको बेला घरबाहिर बस्नुपर्दा शैक्षिक अवसर र आर्थिक गतिविधिमा बाधा पुग्नु।

• • पोषणको कमी [Nutritional deficiency]: निश्चित खानेकुरा छुन वा खान नपाउँदा पोषण अपर्याप्तता हुनु।

• • आत्मसम्मानमा कमी [Low self-esteem]: आफूलाई 'अशुद्ध' वा 'खराब' महसुस गर्दा आत्मसम्मानमा चोट पुग्नु।

बालिका, किशोरी र सुत्केरी महिलाहरू छाउपडी प्रथाका कारण शारीरिक र मानसिक रूपमा बढी जोखिममा हुन्छन्। उनीहरूलाई विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ।

⚠️ छाउपडी प्रथाका कारण देखा पर्न सक्ने खतरनाक संकेतहरू [Danger Signs]:

• ⚠️ छाउगोठमा बस्दा सर्प वा अन्य विषालु जीवले टोकेको [Snake bite or other poisonous animal bite]

• ⚠️ अत्याधिक रक्तस्राव [Excessive bleeding] र कमजोरी महसुस हुनु

• ⚠️ उच्च ज्वरो [High fever] वा शरीरमा काँप्ने कम्पन आउनु

• ⚠️ यौन हिंसा वा शारीरिक दुर्व्यवहार [Sexual violence or physical abuse]

• ⚠️ सास फेर्न गाह्रो [Difficulty breathing] हुनु (विशेष गरी बन्द छाउगोठमा आगो बाल्दा)

• ⚠️ गम्भीर मानसिक आघात [Severe psychological trauma] वा डिप्रेसनका लक्षणहरू

• ⚠️ छाउगोठमा बेहोस अवस्थामा भेटिनु [Found unconscious in the chhaupadi shed]

• ⚠️ शरीरमा गम्भीर संक्रमणका लक्षणहरू [Signs of severe infection] जस्तै पिप बग्ने घाउहरू

जटिलताहरू [Complications]

छाउपडी प्रथाले महिलाको स्वास्थ्यमा विभिन्न गम्भीर जटिलताहरू निम्त्याउन सक्छ:

• • प्रजनन मार्ग संक्रमण [Reproductive Tract Infections - RTI]: सरसफाइको कमीले गर्दा।

• • मूत्रमार्ग संक्रमण [Urinary Tract Infections - UTI]: शौचालयको सुविधा नहुँदा।

• • कुपोषण [Malnutrition]: पौष्टिक आहारबाट वञ्चित हुँदा।

• • मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरू [Mental health issues]: डिप्रेसन [Depression], चिन्ता [Anxiety], पोस्ट-ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर [Post-Traumatic Stress Disorder - PTSD]।

• • शारीरिक चोटपटक [Physical injuries]: चिसो, जंगली जनावरको आक्रमण, सर्पको टोकाइ।

• • विद्यालय छोड्नुपर्ने अवस्था [School dropout]: शिक्षाबाट वञ्चित हुनु।

• • हिंसा र दुर्व्यवहार [Violence and abuse]: यौन हिंसा, शारीरिक र भावनात्मक दुर्व्यवहार।

• • मृत्यु [Death]: चिसो, सर्पको टोकाइ, निसास्सिएर वा अन्य कारणले।

⚠️ कारण र जोखिम कारकहरू [Causes & Risk Factors]

छाउपडी र महिनावारी स्वास्थ्य धेरै कारणहरूले हुन सक्छ। यहाँ मुख्य कारणहरू उल्लेख गरिएका छन्:

सामाजिक र सांस्कृतिक कारणहरू [Social and Cultural Factors]:

• • • धार्मिक विश्वास र अन्धविश्वास [Religious beliefs and superstitions]: महिनावारीलाई 'अशुद्ध' मान्ने परम्परागत धारणा।

• • • पितृसत्तात्मक सामाजिक संरचना [Patriarchal social structure]: महिलालाई दोस्रो दर्जाको नागरिकको रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण।

• • • शिक्षाको कमी [Lack of education]: महिनावारीको वैज्ञानिक कारण र स्वच्छताको महत्त्वबारे जानकारीको अभाव।

• • • समुदायको दबाब [Community pressure]: सामाजिक मानदण्ड र परम्परालाई तोड्न नसक्ने डर।

जागरूकताको कमी [Lack of Awareness]:

• • • महिनावारी स्वच्छता व्यवस्थापन [Menstrual Hygiene Management - MHM] बारे जानकारीको अभाव।

• • • छाउपडी प्रथाले स्वास्थ्यमा पार्ने नकारात्मक प्रभावबारे ज्ञानको कमी।

• • • कानुनबारे जानकारीको अभाव [Lack of legal awareness]: छाउपडी प्रथा गैरकानुनी भएकोबारे जानकारी नहुनु।

आर्थिक र पूर्वाधारगत कारणहरू [Economic and Infrastructural Factors]:

• • • गरिबी [Poverty]: सुरक्षित र छुट्टै कोठा बनाउन नसक्ने अवस्था।

• • • खानेपानी र सरसफाइको कमी [Lack of water and sanitation]: महिनावारी स्वच्छताका लागि आवश्यक पूर्वाधारको अभाव।

नेपालमा जोखिम कारकहरू [Risk Factors in Nepal]:

• • सुदूरपश्चिम र मध्यपश्चिमका ग्रामीण भेगहरू [Rural areas of Far-Western and Mid-Western Nepal]: यी क्षेत्रमा छाउपडी प्रथाको प्रचलन अझै बढी छ।

• • निम्न शैक्षिक स्तर भएका परिवारहरू [Families with low educational attainment]: शिक्षाको कमीले अन्धविश्वासलाई बढावा दिन्छ।

• • गरिब तथा सीमान्तकृत समुदायहरू [Poor and marginalized communities]: सुरक्षित आवासको अभाव र आधारभूत सुविधाबाट वञ्चित।

• • सामाजिक दबाब र डर [Social pressure and fear]: समुदायको डरले परम्परागत अभ्यास त्याग्न नसक्नु।

• • महिनावारी स्वच्छता उत्पादनहरूको पहुँचमा कमी [Limited access to menstrual hygiene products]: ग्रामीण क्षेत्रमा स्यानिटरी प्याड वा अन्य स्वच्छता सामग्रीको उपलब्धता कम हुनु।

🩺 निदान र परीक्षणहरू [Diagnosis & Tests]

छाउपडी प्रथा एक सामाजिक अभ्यास भएकाले यसको 'निदान' स्वास्थ्य परीक्षणबाट नभई सामाजिक र मानवशास्त्रीय अवलोकन तथा सोधपुछबाट गरिन्छ। महिनावारी स्वास्थ्यको सन्दर्भमा भने, महिलाले भोगिरहेका शारीरिक वा मानसिक समस्याहरूको लागि चिकित्सकीय जाँच आवश्यक हुन्छ।

• • सामाजिक सर्वेक्षण र अवलोकन [Social surveys and observation]: समुदायमा छाउपडी प्रथाको प्रचलनबारे जानकारी संकलन।

• • व्यक्तिगत सोधपुछ [Individual interviews]: महिला तथा किशोरीहरूसँग उनीहरूको महिनावारी अनुभव र यससँग सम्बन्धित कठिनाइबारे कुराकानी।

• • प्रजनन स्वास्थ्य परीक्षण [Reproductive health check-up]: महिनावारी स्वच्छताको कमीले गर्दा हुने संक्रमण वा अन्य स्वास्थ्य समस्याहरूको पहिचानका लागि।

• • मनोवैज्ञानिक परामर्श [Psychological counseling]: छाउपडी प्रथाका कारण उत्पन्न मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूको आकलन र समाधानका लागि।

• • सामुदायिक स्वास्थ्य कार्यकर्ताद्वारा अनुगमन [Monitoring by community health workers]: गाउँघरमा छाउपडीको अवस्थाबारे जानकारी राख्ने।

छाउपडी प्रथाका कारण महिलाहरूले भोग्ने स्वास्थ्य समस्याहरूको समयमै पहिचान र उपचारका लागि चिकित्सकीय परामर्श महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

💊 उपचार [Treatment]

छाउपडी प्रथाको 'उपचार' कुनै औषधी वा शल्यक्रियाबाट हुँदैन, बरु यो एक सामाजिक र सांस्कृतिक परिवर्तनको प्रक्रिया हो। यसमा शिक्षा, जनचेतना, कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन र सामुदायिक संलग्नता आवश्यक हुन्छ। महिनावारी स्वास्थ्य समस्याहरूको लागि भने चिकित्सकीय उपचार आवश्यक पर्छ।

जनचेतना र शिक्षा [Public Awareness and Education]:

महिनावारी एक प्राकृतिक जैविक प्रक्रिया हो र यसमा कुनै 'अशुद्धता' हुँदैन भन्नेबारे समुदायमा व्यापक जनचेतना फैलाउनु पर्छ। विद्यालय पाठ्यक्रममा महिनावारी स्वास्थ्य शिक्षा समावेश गर्ने, स्वास्थ्यकर्मी र सामाजिक कार्यकर्तामार्फत सही जानकारी दिने।

कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन [Effective Enforcement of Law]:

छाउपडी प्रथालाई गैरकानुनी घोषणा गर्ने कानुन (नेपालको फौजदारी संहिता २०७४) लाई कडाइका साथ लागू गरिनुपर्छ। छाउपडी गराउने व्यक्तिलाई दण्डित गर्ने र पीडितलाई न्याय दिलाउने संयन्त्रलाई बलियो बनाउनु पर्छ।

महिनावारी स्वच्छता व्यवस्थापन [Menstrual Hygiene Management - MHM] मा सुधार:

महिला तथा किशोरीहरूलाई सुरक्षित र स्वच्छ महिनावारी उत्पादनहरू (जस्तै: स्यानिटरी प्याड, पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने प्याड) को पहुँच सुनिश्चित गर्नुका साथै प्रयोग र विसर्जनबारे सही जानकारी प्रदान गर्ने। विद्यालय र सार्वजनिक स्थानहरूमा महिनावारीमैत्री शौचालयको व्यवस्था गर्ने।

लैंगिक समानता र सशक्तिकरण [Gender Equality and Empowerment]:

महिलाको भूमिका, अधिकार र निर्णय लिने क्षमतालाई बढावा दिने कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्ने। महिलाहरूलाई आर्थिक र सामाजिक रूपमा सशक्त बनाउँदा उनीहरूले हानिकारक प्रथाहरूको विरोध गर्न सक्छन्।

स्वास्थ्य सेवामा पहुँच [Access to Healthcare Services]:

छाउपडी प्रथाका कारण उत्पन्न हुने शारीरिक (जस्तै: संक्रमण, चोटपटक) र मानसिक (जस्तै: डिप्रेसन, चिन्ता) स्वास्थ्य समस्याहरूको लागि महिलाहरूलाई स्वास्थ्य सेवामा सहज पहुँच सुनिश्चित गर्नु पर्छ। यसमा परामर्श र उपचार दुवै समावेश हुन्छ।

🌱 आहार र जीवनशैली [Diet & Lifestyle]

महिनावारीको समयमा विशेष गरी छाउपडी प्रथाबाट प्रभावित महिलाहरूलाई पौष्टिक आहारको आवश्यकता पर्छ, तर उनीहरूलाई खानेकुराबाट वञ्चित गरिन्छ। स्वस्थ महिनावारीका लागि निम्न कुरामा ध्यान दिनुपर्छ:

• • आइरनयुक्त खानेकुरा [Iron-rich foods]: महिनावारीको समयमा रगतको कमीले आइरनको कमी हुन सक्छ। हरियो सागसब्जी, दाल, गेडागुडी, रातो मासु आदि खाने।

• • प्रशस्त पानी पिउने [Drink plenty of water]: शरीरलाई हाइड्रेटेड राख्न।

• • भिटामिन सी युक्त फलफूल [Vitamin C-rich fruits]: आइरन अवशोषणमा मद्दत गर्छ। अमिलो फलफूल, गोलभेडा आदि।

• • क्याल्सियमयुक्त खानेकुरा [Calcium-rich foods]: हड्डीको स्वास्थ्यका लागि दूध, दही, चीज आदि।

• • फाइबरयुक्त खानेकुरा [Fiber-rich foods]: कब्जियत रोक्न अन्न, फलफूल र तरकारी।

• • प्रोटिनयुक्त खानेकुरा [Protein-rich foods]: शारीरिक ऊर्जा र मर्मतका लागि दाल, अण्डा, मासु, माछा।

• • प्रशोधित खानेकुरा र धेरै चिनी भएका खानेकुराबाट बच्ने [Avoid processed foods and high-sugar foods]: यसले महिनावारीका लक्षणहरू बढाउन सक्छ।

छाउपडी प्रथाको बहानामा कुनै पनि महिलालाई पौष्टिक आहारबाट वञ्चित गर्नु हुँदैन। महिनावारीको समयमा सन्तुलित र पौष्टिक आहार अझ बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

🔍 रोकथामका उपायहरू [Prevention]

छाउपडी प्रथाको रोकथाम र महिनावारी स्वास्थ्यको प्रवर्द्धनका लागि बहुआयामिक दृष्टिकोण अपनाउनु आवश्यक छ।

शिक्षा र जागरूकता अभियान [Education and Awareness Campaigns]:

महिनावारीको वैज्ञानिक तथ्यबारे जानकारी दिने, छाउपडी प्रथाका हानिकारक प्रभावहरूबारे समुदायमा व्यापक जनचेतना फैलाउने। यसमा विद्यालय, परिवार र समुदायका अगुवाहरूको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ।

कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन र दण्डहीनताको अन्त्य [Effective Enforcement of Law and End to Impunity]:

छाउपडी प्रथालाई गैरकानुनी मान्ने कानुनलाई कडाइका साथ लागू गर्ने र यसमा संलग्न व्यक्तिहरूलाई दण्डित गर्ने। दण्डहीनताको अन्त्यले यस्ता प्रथाहरूलाई निरुत्साहित गर्छ।

महिनावारीमैत्री पूर्वाधारको विकास [Development of Menstrual-Friendly Infrastructure]:

घरघरमा सुरक्षित र निजी शौचालयको व्यवस्था गर्ने, महिनावारी स्वच्छताका लागि आवश्यक पानी र सरसफाइको सुविधा उपलब्ध गराउने। विद्यालयहरूमा छात्राका लागि महिनावारीमैत्री शौचालय अनिवार्य गर्ने।

महिला सशक्तिकरण र सामुदायिक संलग्नता [Women's Empowerment and Community Engagement]:

महिलाहरूलाई आफ्ना अधिकारबारे सचेत गराउने र हानिकारक प्रथाहरूको विरुद्धमा आवाज उठाउन प्रोत्साहित गर्ने। समुदायका अगुवा, धार्मिक नेता र पुरुष सदस्यहरूलाई पनि छाउपडी उन्मूलन अभियानमा सहभागी गराउने।

🚨 कहिले डाक्टरलाई देखाउने? [When to See a Doctor]

यदि महिनावारीको समयमा छाउपडी प्रथाका कारण वा अन्य कारणले निम्न स्वास्थ्य समस्याहरू देखिएमा तत्काल चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ:

• 🚨 🚨 अत्याधिक रक्तस्राव [Excessive bleeding] वा असामान्य महिनावारी

• 🚨 🚨 असहनीय पेट दुख्ने [Severe abdominal pain] वा महिनावारीको समयमा बेहोस हुने

• 🚨 🚨 उच्च ज्वरो [High fever] र योनिबाट दुर्गन्धित स्राव [Foul-smelling vaginal discharge]

• 🚨 🚨 छाउगोठमा बस्दा शारीरिक चोटपटक [Physical injuries] वा जंगली जनावरको आक्रमण

• 🚨 🚨 यौन हिंसा वा दुर्व्यवहारको शिकार [Victim of sexual violence or abuse]

• 🚨 🚨 गम्भीर मानसिक तनाव [Severe psychological distress], डिप्रेसन वा आत्महत्याको विचार

• 🚨 🚨 शरीरमा संक्रमणका लक्षणहरू [Signs of infection] जस्तै पिप बग्ने घाउ, ज्वरो

• 🚨 🚨 सास फेर्न गाह्रो [Difficulty breathing] वा निसास्सिएको महसुस हुनु

छाउपडी प्रथाले निम्त्याउने स्वास्थ्य जोखिमहरूलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। विशेष गरी बालबालिका, किशोरी र सुत्केरी महिलाहरूमा यस्ता कुनै पनि लक्षण देखिएमा ढिलाइ नगरी स्वास्थ्य संस्थामा पुर्‍याउनु पर्छ। आपतकालीन अवस्थामा १०२ मा फोन गर्नुहोस्।

निष्कर्ष [Conclusion]

छाउपडी प्रथा एक गम्भीर मानव अधिकार उल्लंघन र सार्वजनिक स्वास्थ्य समस्या हो जसले नेपालका हजारौं महिला र किशोरीहरूको जीवनलाई प्रत्यक्ष असर गर्छ। महिनावारीलाई 'अशुद्ध' मान्ने अन्धविश्वासले महिलाहरूलाई सामाजिक बहिष्करण, शारीरिक चोटपटक, संक्रमण र मानसिक आघातको जोखिममा पार्छ। नेपालमा कानुनले यस प्रथालाई गैरकानुनी घोषणा गरे पनि, यसको पूर्ण उन्मूलनका लागि अझै धेरै प्रयासहरू आवश्यक छन्।

स्वस्थ महिनावारी व्यवस्थापन, शिक्षाको प्रवर्द्धन, कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन, र लैंगिक समानतालाई बढावा दिएर मात्र छाउपडी प्रथाको अन्त्य गर्न सकिन्छ। प्रत्येक व्यक्ति, परिवार र समुदायले महिनावारीलाई प्राकृतिक प्रक्रियाको रूपमा स्वीकार गरी महिलाहरूको सम्मान गर्न सिक्नुपर्छ। यदि तपाईं वा तपाईंको वरपर कसैले छाउपडी प्रथाका कारण स्वास्थ्य समस्या भोगिरहेको छ भने, तत्काल स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिन र आवश्यक सहयोगका लागि स्थानीय निकाय वा प्रहरीलाई सम्पर्क गर्न नहिचकिचाउनुहोस्। साना सुधारहरूले पनि ठूलो फरक पार्न सक्छ।

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू [FAQs]

प्रश्न: छाउपडी प्रथा भनेको के हो [What is Chhaupadi practice]?

उत्तर: छाउपडी प्रथा नेपालको पश्चिमी भागमा प्रचलित एक हानिकारक सामाजिक अभ्यास हो जहाँ महिनावारी भएका महिला र किशोरीहरूलाई 'अशुद्ध' मानेर घरबाट अलग राखिन्छ र उनीहरूलाई छुट्टै, प्रायः असुरक्षित छाउगोठमा बस्न बाध्य पारिन्छ। यसले शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्छ।

प्रश्न: छाउपडी प्रथा किन गरिन्छ [Why is Chhaupadi practiced]?

उत्तर: यो प्रथा धार्मिक विश्वास, अन्धविश्वास, परम्परागत मान्यता र महिनावारीलाई 'अशुद्ध' मान्ने सामाजिक धारणाका कारण गरिन्छ। यसमा शिक्षाको कमी, लैंगिक असमानता र समुदायको दबाबले पनि भूमिका खेल्छ।

प्रश्न: छाउपडी प्रथाले महिलाको स्वास्थ्यमा के असर गर्छ [What are the health impacts of Chhaupadi on women]?

उत्तर: यसले प्रजनन मार्ग संक्रमण [Reproductive Tract Infections - RTI], मूत्रमार्ग संक्रमण [Urinary Tract Infections - UTI], कुपोषण [Malnutrition], मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरू (डिप्रेशन [Depression], चिन्ता [Anxiety]), शारीरिक चोटपटक (सर्पको टोकाइ, चिसो), र यौन हिंसाको जोखिम बढाउँछ। सरसफाइको कमी र असुरक्षित वातावरण प्रमुख कारण हुन्।

प्रश्न: के छाउपडी प्रथा नेपालमा गैरकानुनी छ [Is Chhaupadi illegal in Nepal]?

उत्तर: हो, नेपालको सर्वोच्च अदालतले सन् २००५ मा छाउपडी प्रथालाई गैरकानुनी घोषणा गरेको थियो र सन् २०१८ मा नयाँ फौजदारी संहितामार्फत यसलाई अपराधको रूपमा परिभाषित गरी दण्डनीय बनाएको छ। कानुनले यसलाई मानव अधिकारको उल्लंघन मानेको छ।

प्रश्न: छाउपडी प्रथाको अन्त्य कसरी गर्न सकिन्छ [How can Chhaupadi practice be ended]?

उत्तर: शिक्षा र जनचेतना अभियान, कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन, महिनावारीमैत्री पूर्वाधारको विकास, महिला सशक्तिकरण [Women's Empowerment] र सामुदायिक संलग्नतामार्फत यस प्रथाको अन्त्य गर्न सकिन्छ। सबै सरोकारवालाहरूको सहकार्य आवश्यक छ।

प्रश्न: महिनावारीको समयमा सरसफाइ कसरी गर्ने [How to maintain hygiene during menstruation]?

उत्तर: महिनावारीको समयमा नियमित रूपमा प्याड वा कपडा परिवर्तन गर्ने (हरेक ४-६ घण्टामा), योनि क्षेत्रलाई सफा पानीले धुने, नुहाउने र सफा कपडा लगाउने। प्रयोग गरिएका प्याड वा कपडालाई सही तरिकाले विसर्जन गर्ने। उचित महिनावारी स्वच्छता व्यवस्थापन [Menstrual Hygiene Management - MHM] महत्त्वपूर्ण छ।

प्रश्न: महिनावारीको समयमा कुन खानेकुरा खानुपर्छ [What foods should be eaten during menstruation]?

उत्तर: आइरन [Iron], भिटामिन सी [Vitamin C], क्याल्सियम [Calcium], फाइबर [Fiber] र प्रोटिन [Protein] युक्त खानेकुराहरू खाने। जस्तै: हरियो सागसब्जी, दाल, फलफूल, दूध, दही, अण्डा, मासु आदि। प्रशस्त पानी पिउने र प्रशोधित खानेकुराबाट बच्ने। पौष्टिक आहारले कमजोरी हुन दिँदैन।

प्रश्न: छाउपडी प्रथाले मानसिक स्वास्थ्यमा कस्तो असर पार्छ [How does Chhaupadi affect mental health]?

उत्तर: छाउपडी प्रथाले महिला तथा किशोरीहरूमा गम्भीर मानसिक तनाव [Psychological stress], चिन्ता [Anxiety], डिप्रेसन [Depression], एक्लोपन [Loneliness] र आत्मसम्मानमा कमी [Low self-esteem] जस्ता समस्याहरू निम्त्याउँछ। केही अवस्थामा पोस्ट-ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर [Post-Traumatic Stress Disorder - PTSD] पनि देखिन सक्छ।

प्रश्न: छाउपडी प्रथाका कारण हुने संक्रमणबाट कसरी बच्ने [How to prevent infections caused by Chhaupadi practice]?

उत्तर: छाउपडी प्रथा त्यागेर घरभित्रै सुरक्षित र स्वच्छ वातावरणमा बस्ने, नियमित सरसफाइ गर्ने, सफा महिनावारी स्वच्छता उत्पादनहरू प्रयोग गर्ने र शौचालयको उचित प्रयोग गर्ने। कुनै पनि संक्रमणका लक्षण देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिने।

सन्दर्भहरू [Sources]

• • WHO. Menstrual hygiene management: An essential component of WASH. (2014) ↗

• • UNICEF Nepal. Chhaupadi: A harmful practice. (2019) ↗

• • Ministry of Health and Population, Nepal. National Reproductive Health Strategy. (2018)

• • Nepal Criminal Code Act, 2074 (2017). Section 168 (Prohibition of Chhaupadi). ↗

• • ActionAid Nepal. Understanding Chhaupadi: A study on its prevalence and impacts. (2017)

• • EDCD Nepal. Weekly Epidemiological Bulletin. ↗

बाह्य लिङ्कहरू तिनीहरूको सम्बन्धित संस्थाहरूको स्वामित्वमा छन्।

⚠️ चिकित्सा अस्वीकरण [Medical Disclaimer]

यो लेख केवल शैक्षिक उद्देश्य [Educational Purpose] को लागि हो र व्यक्तिगत चिकित्सा सल्लाह [Medical Advice] को विकल्प होइन। कुनै स्वास्थ्य समस्याको लागि सधैं योग्य डाक्टर [Qualified Doctor] सँग सल्लाह लिनुहोस्। यदि तपाईंलाई आकस्मिक स्वास्थ्य समस्या [Medical Emergency] छ भने, तुरुन्त नजिकको अस्पताल [Hospital] मा जानुहोस् वा १०२ (एम्बुलेन्स) मा फोन गर्नुहोस्।