गर्भधारणको योजना बनाउँदै हुनुहुन्छ भने, आफ्नो शरीरको Ovulation चक्र बुझ्नु उपयोगी हुन्छ। यो लेखले Ovulation कहिले हुन्छ र सबैभन्दा उर्वर दिनहरू कसरी पत्ता लगाउने भनेर बताउँछ।
Ovulation भनेको के हो?
Ovulation भनेको अण्डाशयबाट एउटा परिपक्व अण्डा निस्कने प्रक्रिया हो, जुन सामान्यतया अर्को महिनावारी सुरु हुनुभन्दा १२-१६ दिनअघि हुन्छ।
"Fertile Window" भनेको के हो?
निस्किएको अण्डा करिब २४ घण्टासम्म मात्र बाँच्छ, तर शुक्रकीट महिलाको शरीरभित्र ५ दिनसम्म बाँच्न सक्छ। यसैले, Ovulation हुनुभन्दा ५ दिनअघिदेखि Ovulation भएको दिनसम्म गरिएको सम्पर्कले पनि गर्भधारण गराउन सक्छ — यो ६ दिनको अवधिलाई "Fertile Window" भनिन्छ। यसमध्ये Ovulation हुनुभन्दा १ दिनअघि र Ovulation भएकै दिन सबैभन्दा बढी उर्वर (Peak Fertility) मानिन्छ।
Fertile Window कसरी पत्ता लगाउने?
- चक्र गणना: यदि महिनावारी चक्र नियमित छ भने, अर्को महिनावारी सुरु हुनुभन्दा १४ दिनअघिको मिति अनुमानित Ovulation मिति हो।
- शरीरको संकेत: Ovulation नजिकिँदा योनि स्राव पातलो, चिप्लो र फेटाको सेतो भाग (Egg White) जस्तो हुन्छ।
- शरीरको तापक्रम (Basal Body Temperature): Ovulation पछि शरीरको आधारभूत तापक्रम हल्का बढ्छ — यसलाई ट्र्याक गर्दा ढिलो पत्ता लाग्छ, तर भविष्यको चक्र योजनामा उपयोगी हुन्छ।
- Ovulation Predictor Kit: पिसाबमा हुने हर्मोन (LH) मापन गरेर Ovulation नजिकिएको संकेत दिन्छ, फार्मेसीमा उपलब्ध छ।
चक्र अनियमित छ भने के गर्ने?
अनियमित चक्र भएकाहरूका लागि केवल गणनाले भरपर्दो नतिजा नदिन सक्छ। यस्तो अवस्थामा शरीरको संकेत (स्राव, तापक्रम) मा ध्यान दिनु वा डाक्टर/Fertility Specialist सँग सल्लाह लिनु बढी उपयोगी हुन्छ।
कहिले डाक्टर भेट्ने?
- महिनावारी चक्र लगातार अनियमित भएमा र आफैं Fertile Window पत्ता लगाउन गाह्रो भएमा।
- १ वर्षसम्म (३५ वर्षभन्दा माथिकाले ६ महिनासम्म) नियमित प्रयास गर्दा पनि गर्भधारण नभएमा — Fertility Specialist लाई भेट्नुहोस्।
- Ovulation को बेला असाध्यै दुखाइ भएमा — यो Endometriosis वा अन्य समस्याको संकेत हुन सक्छ।
उर्वर समय कसरी पहिचान गर्ने?
गर्भधारणको सम्भावना सबैभन्दा बढी हुने समय भनेको अण्डा निस्कनुभन्दा अघिका ५ दिन र अण्डा निस्केको दिन — गरी करिब ६ दिनको अवधि हो। यसलाई पहिचान गर्ने केही व्यावहारिक तरिका:
- क्यालेन्डर विधि: नियमित २८ दिनको चक्र भएमा अण्डा प्रायः १४ औं दिनतिर निस्कन्छ (अर्को महिनावारी सुरु हुनुभन्दा करिब १४ दिनअघि)। चक्र छोटो-लामो भए त्यही अनुसार सर्छ।
- योनिको स्राव हेर्ने: उर्वर समयमा स्राव सफा, चिप्लो र अण्डाको सेतो भागजस्तो तन्किने हुन्छ — यो सबैभन्दा भरपर्दो घरेलु संकेतमध्ये एक हो।
- शरीरको आधारभूत तापक्रम (BBT): बिहान उठ्नासाथ, ओछ्यानबाट नउठी नाप्ने। अण्डा निस्केपछि तापक्रम अलिकति बढ्छ र त्यही बढेको रहन्छ। यसले अण्डा निस्किसकेको मात्र देखाउँछ, अग्रिम सूचना दिँदैन।
- ओभुलेसन किट: पिसाबमा LH हर्मोन नापेर अण्डा निस्कनु १–२ दिनअघि संकेत दिन्छ; औषधि पसलमा उपलब्ध हुन्छ।
गर्भधारणको सम्भावना बढाउन
उर्वर समयमा हरेक १–२ दिनको अन्तरमा यौन सम्पर्क राख्नु पर्याप्त हुन्छ। धूम्रपान र मद्यपान घटाउने, स्वस्थ तौल कायम राख्ने, र गर्भधारणको योजना बनाउँदै गर्दा फोलिक एसिड सुरु गर्ने — यी कुराले मदत गर्छन्।
कहिले डाक्टरको सल्लाह लिने?
- ३५ वर्षभन्दा कम उमेरमा एक वर्षसम्म नियमित प्रयास गर्दा पनि गर्भ नरहेमा।
- ३५ वर्ष वा माथि हुनुहुन्छ भने ६ महिनापछि नै।
- महिनावारी धेरै अनियमित, धेरै दुख्ने वा रोकिएको भएमा — यसका आफ्नै उपचारयोग्य कारण हुन सक्छन्।
गर्भ नरहनुमा दुवै जनाको भूमिका हुन सक्ने भएकाले जाँच दुवैले गराउनु उपयुक्त हुन्छ। थप जानकारीका लागि बाँझोपन सम्बन्धी लेख हेर्नुहोस्।
सन्दर्भ
- Cleveland Clinic. "Ovulation." Available at: clevelandclinic.org